Naukowcy wytypowali 100 zagadkowych sygnałów. Czy któryś jest od obcych?

Po 25 latach nasłuchu kosmosu projekt SETI@home zawęził miliardy radiowych sygnałów do zaledwie stu najbardziej zagadkowych.

To może być finał jednego z najbardziej niezwykłych eksperymentów naukowych naszych czasów. Miliony domowych komputerów na całym świecie pomagały filtrować szum z kosmosu w nadziei, że gdzieś w nim kryje się ślad obcej cywilizacji. Teraz badacze z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley patrzą w skupieniu na krótką listę stu radiowych „pomruków”, których wciąż nie potrafią wytłumaczyć.

SETI@home: internetowa „kopalnia” kosmicznych sygnałów

Projekt SETI@home ruszył w 1999 roku i szybko stał się fenomenem. Każdy, kto miał komputer podłączony do sieci, mógł zainstalować specjalny program. W chwilach bezczynności maszyna pobierała fragmenty danych z radioteleskopu Arecibo i analizowała je w poszukiwaniu wąskopasmowych sygnałów – takich, które najłatwiej byłoby wysłać celowo przez zaawansowaną cywilizację.

SETI@home zamienił miliony domowych komputerów w jeden gigantyczny instrument naukowy, który przez lata przeczesywał kosmiczny eter z dokładnością nieosiągalną dla pojedynczego superkomputera z końca lat 90.

W efekcie zebrano niewyobrażalną liczbę kandydatów na ciekawe sygnały radiowe. Przez długi czas danych przybywało znacznie szybciej, niż rosła zdolność ich analizowania. Sam fakt wykrycia krótkiego „piknięcia” na konkretnej częstotliwości nie wystarczał – trzeba było oddzielić autentyczne źródła kosmiczne od całej masy zakłóceń pochodzących z Ziemi, satelitów czy sprzętu nadawczego.

Od 12 miliardów „piknięć” do 100 najbardziej intrygujących

Przełom nastąpił wraz z dwoma pracami opublikowanymi w 2025 roku w czasopiśmie „The Astronomical Journal”. Naukowcy opisali w nich szczegółowo, jak z surowych danych wyłuskali najciekawsze przypadki, korzystając z nowych algorytmów i ogromnej mocy obliczeniowej.

W ciągu lat nasłuchu projekt zarejestrował aż 12 miliardów wąskopasmowych sygnałów radiowych. Z tej góry danych po wielu etapach filtrowania zostało tylko około 100, które wciąż wymykają się prostym wyjaśnieniom.

Te ostateczne kandydaty przeszły szereg „sito testów”, w których sprawdzano między innymi, czy:

• sygnał da się powiązać z ruchem znanych satelitów lub radarów,
• pojawił się jednocześnie w kilku kierunkach (co sugerowałoby zakłócenie z Ziemi),
• ma charakterystyczne „podpisy” konkretnych urządzeń nadawczych,
• powtarzał się w tym samym punkcie nieba lub pozostał jednorazowym impulsem.

Wiele zgłoszeń odpadło przez prozaiczne przyczyny, jak awarie sprzętu czy błędy w zapisie. To, co zostało, stanowi teraz najbardziej skondensowany zestaw potencjalnych kandydatów na „kosmiczną korespondencję”, jaki udało się zebrać w historii projektu.

Jak działał kosmiczny sitowiec: metodyka 2025

Dwie prace, jeden cel

Pierwsza z publikacji poświęcona była sposobowi zbierania i wstępnego oczyszczania danych. Zespół szczegółowo opisał, jak działał system rozproszonego przetwarzania, dzięki któremu zwykłe komputery mogły wykonywać obliczenia dla nauki. Zdefiniowano też złożony zestaw filtrów, które automatycznie odrzucały oczywiste śmieci radiowe.

Drugi artykuł skupił się na finalnej analizie. Naukowcy opisali algorytmy, które wyłapywały „momentalne błyski energii” o wąskim paśmie i konkretnej pozycji na niebie. Ważne było, by każdy kandydat można było z zewnątrz zweryfikować – dlatego opublikowano nie tylko wyniki, ale też kod i zestawy danych.

Dzięki temu SETI@home stał się nie tylko jednym z najbardziej czułych nasłuchów nieba w historii, lecz także punktem odniesienia dla przyszłych projektów, które chcą szukać sygnałów jeszcze sprytniej i dokładniej.

Naukowcy podkreślają, że nawet brak jednoznacznego „halo, tu kosmici” ma konkretną wartość. Udało się zdefiniować nowy poziom czułości: w pewnym zakresie mocy i częstotliwości można już uczciwie powiedzieć, że gdyby ktoś nadawał w naszym kierunku prostym, wąskopasmowym sygnałem, zostałby zauważony.

Nadzieja, rozczarowanie i… otwarte pytania

Członkowie zespołu nie ukrywają mieszanych emocji. Z jednej strony mogą z dumą powiedzieć, że przeprowadzili najdokładniejszy w historii nasłuch wąskopasmowych sygnałów na tak dużym obszarze nieba. Z drugiej – lista stu kandydatów wciąż nie zawiera niczego, o czym można by dziś powiedzieć: „to chyba oni”.

W cieniu naukowego sukcesu unosi się lekkie poczucie niedosytu – najlepszy jak dotąd nasłuch nie przyniósł jednoznacznej wiadomości z kosmosu, co prowokuje pytania, czy obce cywilizacje korzystają z innych technik komunikacji, czy po prostu bardzo rzadko nadają w naszym kierunku.

Dodatkowo badacze przyznają, że część decyzji z początkowego okresu projektu mogła być z dzisiejszej perspektywy zbyt agresywna. W końcu pod koniec lat 90. moc obliczeniowa była ograniczona, więc trzeba było mocno ciąć dane, żeby w ogóle dało się je przetwarzać. Te wczesne założenia mogły sprawić, że niektóre nietypowe sygnały trafiły do kosza razem ze śmieciami.

Czy w danych wciąż kryje się obca cywilizacja?

Mimo lat żmudnej pracy nikt w zespole nie twierdzi, że temat jest zamknięty. Sam fakt, że udało się wytypować sto „twardych orzechów”, oznacza, że przy innym podejściu analitycznym część z nich może wyglądać jeszcze ciekawiej. Do tego dochodzi możliwość ponownego przeglądu archiwalnych danych przy użyciu metod, które nawet pięć lat temu były poza zasięgiem.

Badacze przyznają, że w danych wciąż może czaić się „przegapiony” sygnał od innej cywilizacji. Niektóre nietypowe wzorce mogły nie zmieścić się w przyjętych definicjach kandydata i wyleciały przy automatycznym czyszczeniu. Inne zostały zarejestrowane tylko raz, więc trudno dziś ocenić, czy miały naturalne, czy sztuczne źródło.

Co dalej po SETI@home?

Choć sam projekt w obecnej formie dobiegł końca, jego duch żyje w kolejnych inicjatywach. Nowe programy nasłuchu coraz mocniej stawiają na:

• uczenie maszynowe do rozpoznawania nietypowych wzorców w szumie,
• sieci radioteleskopów pracujących równocześnie w wielu zakresach częstotliwości,
• zbieranie metadanych o zakłóceniach z Ziemi, by łatwiej je odfiltrować,
• otwarte archiwa, które umożliwiają niezależnym zespołom własną analizę.

Doświadczenia z Berkeley pokazują też, jak ważne jest dobre opisanie tego, co usuwa się z danych. Jeśli filtry są zbyt rygorystyczne, można niechcący wyciąć sygnał, który różni się od naszych założeń na temat tego, jak obca cywilizacja „powinna” nadawać.

Dlaczego brak sygnału też jest cenną informacją

Dla wielu osób zainteresowanych tematyką życia w kosmosie cisza z radioteleskopów brzmi jak rozczarowanie. Z perspektywy nauki to jednak konkretny wynik. Dzięki SETI@home można lepiej oszacować, jak rzadkie muszą być cywilizacje, które używają prostych, wąskopasmowych nadajników radiowych i jednocześnie kierują transmisję akurat w stronę naszej planety.

To z kolei wpływa na modele opisujące rozwój inteligentnego życia w galaktyce: czy techniczne cywilizacje szybko porzucają komunikację radiową na rzecz innych technologii? A może są tak nieliczne, że nasze szanse na wychwycenie ich „radia” w krótkim oknie czasu są z natury mikroskopijne?

Dla zwykłego odbiorcy praktyczny wniosek jest nieco inny: jeśli sygnał od obcych kiedyś do nas dotrze, istnieje spora szansa, że nie będzie przypominał prostego „piknięcia” na jednej częstotliwości. Może wyglądać jak skomplikowany, zmienny wzorzec, który na pierwszy rzut oka będzie nie do odróżnienia od szumu. Dlatego rośnie rola zaawansowanych algorytmów i modeli AI, które potrafią wychwytywać subtelne zależności w danych, zbyt skomplikowane dla ludzkiego oka.

SETI@home zostawia po sobie coś więcej niż tylko liczbę – 100 tajemniczych sygnałów. To także lekcja pokory wobec kosmosu i przypomnienie, że nawet brak oczywistej odpowiedzi bywa sam w sobie bardzo wymowny. Naukowcy już szykują się do kolejnych prób nasłuchu, a dane z projektu jeszcze długo będą karmą dla nowych metod analizy, które spróbują raz jeszcze wycisnąć z nich wszystko, co się da.