Homogenocen: nowa epoka, w której żywe organizmy stają się wszędzie takie same

Coraz częściej gdziekolwiek pojedziemy, spotykamy te same gatunki zwierząt.

Naukowcy twierdzą, że to znak nowej epoki w historii życia.

Lokalne, unikalne ekosystemy zanikają, a ich miejsce zajmuje garstka bardzo odpornych gatunków, świetnie radzących sobie w zmienionym przez człowieka środowisku. Ten powolny proces ma własną nazwę: homogenocen. I choć brzmi jak pojęcie z podręcznika, w praktyce dotyczy już każdego parku, rzeki i miasta.

Co to jest homogenocen i skąd wzięło się to pojęcie

Homogenocen to określenie epoki, w której biosfera staje się coraz bardziej ujednolicona. Różne miejsca na Ziemi przestają różnić się od siebie pod względem składu gatunkowego, bo wszędzie zaczynają dominować te same organizmy.

Trwa to od dziesięcioleci, ale dopiero niedawno biolodzy zaczęli patrzeć na ten trend całościowo. Zauważyli, że w wielu regionach powtarza się ten sam schemat: znikają wyspecjalizowane, wymagające gatunki, a królują zwierzęta i rośliny „do wszystkiego”, które świetnie znoszą hałas, zanieczyszczenia, beton i intensywne rolnictwo.

Homogenocen opisuje moment, w którym lokalne, wyjątkowe ekosystemy zamieniają się w powtarzalny zestaw kilku wygranych gatunków o globalnym zasięgu.

Gatunki ogólne kontra specjaliści: kto wygrywa w epoce człowieka

Kto robi karierę w homogenocenie

W centrum tego procesu stoją tak zwane gatunki ogólne, czyli organizmy o bardzo szerokiej tolerancji na warunki środowiska. Mogą żyć w mieście, na polu, nad rzeką, często na kilku kontynentach. Korzystają z odpadów, infrastruktury, transportu i nowych siedlisk tworzonych przez człowieka.

• gołębie miejskie – wykorzystują budynki jak klify skalne, żywią się resztkami jedzenia
• szczury – radzą sobie w kanałach, magazynach, portach, stale towarzyszą ludziom
• karaczany – odporne na wiele warunków, sprawnie podróżują z transportem towarów
• niektóre gatunki ryb – łatwo adaptują się do zapór, kanałów i zbiorników retencyjnych

Łączy je jedno: zamiast cierpieć z powodu urbanizacji czy rolnictwa przemysłowego, wykorzystują je jak trampolinę. Globalny handel, turystyka, żegluga i transport drogowy pomagają im przenosić się z kontynentu na kontynent.

Kto traci: wyspecjalizowani przegrywają

Po przeciwnej stronie znajdują się gatunki wyspecjalizowane. To organizmy, które przez miliony lat ewolucji przyzwyczaiły się do bardzo konkretnych warunków: jednego typu lasu, jednego rodzaju pokarmu, określonej temperatury czy konkretnego drapieżnika.

Taka specjalizacja dawała przewagę w stabilnym środowisku, ale w gwałtownie zmienianym krajobrazie staje się pułapką. Wycinka lasów, zabudowa wybrzeży, osuszanie mokradeł, intensywne nawożenie pól – wszystko to dosłownie usuwa im grunt spod nóg.

Gatunki ogólne wykorzystują każdą zmianę, gatunki wyspecjalizowane płacą za nią cenę – często ostateczną.

Jak homogenocen zmienia krajobraz Ziemi

Zanikanie lokalnej wyjątkowości

Jeszcze sto, dwieście lat temu wiele regionów wyróżniało się kompletnie odmiennym zestawem gatunków. Górskie doliny, izolowane wyspy, oddalone systemy rzeczne – wszędzie tam powstawały unikalne kombinacje roślin i zwierząt.

Dziś coraz częściej biolog, który przylatuje na drugi koniec globu, widzi znajome twarze: te same chwasty przy drodze, podobne ryby w rzece, te same ptaki w mieście. Różnice zacierają się, a mapa przyrody zaczyna przypominać powtarzalny wzór.

Na wyspach ten proces jest wyjątkowo drastyczny. Gatunki, które żyły tam bez drapieżników, nie mają żadnych mechanizmów obronnych. Kiedy człowiek przywozi koty, psy, szczury czy mangusty, lokalne ptaki czy gady nie potrafią im uciec ani się bronić.

Opisano na przykład historię ptaka z Fidżi, nielotnego gatunku, który padł ofiarą drapieżników wprowadzonych przez człowieka. Jego miejsce szybko zajęły ssaki przybysze, które nie tylko wyparły tego jednego ptaka, ale rozsypały całe lokalne równowagi ekologiczne.

Rzeki, morza, miasta – wszędzie ten sam scenariusz

Homogenocen nie dotyczy wyłącznie tropikalnych wysp czy egzotycznych archipelagów. Naukowcy widzą go także w rzekach i oceanach. Ryby przenoszone do nowych akwenów przez człowieka, świadomie lub przypadkiem, wypierają rodzime gatunki. Z czasem różne rzeki zaczynają mieć bardzo podobny skład gatunkowy.

Miasta stają się osobnym, globalnym typem siedliska. Beton, szkło, asfalt i zieleń urządzona w podobny sposób tworzą warunki, w których wszędzie radzą sobie te same zwierzęta – od gołębi i wron po synantropijne drapieżniki i owady.

Dlaczego ujednolicenie życia oznacza realne straty

Utrata bioróżnorodności to nie tylko mniejsza liczba nazw w atlasie przyrody. Każdy zanikający gatunek reprezentuje niepowtarzalną historię ewolucji – miliony lat dostosowywania się do konkretnego środowiska. Wraz z jego zniknięciem znikają funkcje, które pełnił w ekosystemie: sposób żerowania, zapylania, rozsiewania nasion, regulowania liczebności innych organizmów.

Kiedy wszędzie dominują te same, nieliczne gatunki, ekosystem staje się bardziej podatny na wstrząsy – od suszy po nowe choroby.

Różnorodne systemy przyrodnicze lepiej amortyzują kryzysy. Jeśli jeden gatunek wypadnie, kilka innych może przejąć jego rolę. W ujednoliconym krajobrazie ta „siatka bezpieczeństwa” słabnie. Gdy nagle spada liczebność kluczowego, szeroko rozpowszechnionego gatunku, skutki mogą być odczuwalne na całych kontynentach.

Na to nakłada się presja wynikająca z przegrzania klimatu, przełowienia mórz czy wycinki lasów. Gatunki próbują przesuwać swoje zasięgi, szukając chłodniejszych lub wilgotniejszych miejsc. Niektórym się udaje, inne nie nadążają za tempem zmian i znikają. W tym wyścigu przewagę mają znowu organizmy najbardziej elastyczne, co jeszcze przyspiesza homogenizację.

Czy da się zatrzymać homogenocen

Badacze podkreślają, że ten proces nie jest nieodwracalny z definicji. Gdy człowiek odpuszcza presję lub świadomie pomaga przyrodzie, wiele gatunków potrafi wrócić. Są już przykłady dolin rzecznych, gdzie po odtworzeniu naturalnych zakoli i zalewowych łąk pojawiły się znowu rzadkie ryby i ptaki. Pojawiają się projekty przywracania dawnych mokradeł, przebudowy lasów czy tworzenia korytarzy ekologicznych między rozciętymi fragmentami siedlisk.

• odnawianie lasów z rodzimymi gatunkami drzew, zamiast jednowiekowych monokultur
• przywracanie naturalnego biegu rzek i likwidacja zbędnych zapór
• kontrola gatunków inwazyjnych i ograniczanie ich dalszego rozprzestrzeniania
• tworzenie stref buforowych wokół obszarów chronionych
• wspieranie tradycyjnego, mniej intensywnego rolnictwa w kluczowych regionach

W miastach coraz więcej mówi się o „dzikich zakątkach”: łąkach kwietnych zamiast krótko przystrzyżonych trawników, żywopłotach z rodzimych gatunków, pozostawianiu martwego drewna w parkach. Takie drobiazgi tworzą przestrzeń dla bardziej wymagających organizmów niż tylko kilka gatunków ogólnych.

Jak ten proces wpływa na nas na co dzień

Ujednolicenie przyrody nie jest abstrakcyjnym problemem z sali konferencyjnej. Mniej różnorodnych owadów to gorsze zapylanie upraw. Uproszczone ekosystemy bardziej sprzyjają gwałtownym gradacjom szkodników czy rozprzestrzenianiu się chorób. Uboższe krajobrazy wpływają też na nasze poczucie miejsca: góry, jeziora czy wybrzeża zaczynają wyglądać i „brzmieć” podobnie.

Każdy z nas może częściowo przeciwdziałać temu trendowi, nawet na małą skalę. Ogród obsadzony rodzimymi roślinami, balkon z dzikimi bylinami zamiast wyłącznie egzotycznych gatunków, rezygnacja z chemii w pielęgnacji zieleni – to drobne gesty, które zwiększają szanse wymagających organizmów właśnie tam, gdzie żyjemy.

Homogenocen pokazuje, że człowiek nie tylko niszczy siedliska, ale też projektuje zupełnie nowy obraz biosfery, w której kilka odpornych gatunków staje się wspólnym mianownikiem dla prawie każdego miejsca na Ziemi. Od decyzji podejmowanych dziś w miastach, na polach i w lasach zależy, czy ten jednolity wzór jeszcze się wzmocni, czy znów pojawi się przestrzeń dla lokalnej wyjątkowości przyrody.