Goryle z Konga mają swój ulubiony „przysmak z ziemi”. Naukowcy są zaskoczeni

Badacze śledzili kilka grup zachodnich goryli nizinnnych prawie dekadę. Dzięki temu wyszło na jaw, że te zwierzęta nie tylko liżą liście i objadają się pędami. Z ziemi, którą cierpliwie rozgrzebują, wyciągają ukryty skarb: rzadkie, podziemne trufle, a przy okazji pokazują, że ich zwyczaje żywieniowe przypominają coś w rodzaju zwierzęcej „kultury kulinarnej”.

Goryle kopią w ziemi. Nie dla mrówek, ale dla trufli

Park Narodowy Nouabalé‑Ndoki na północy Republiki Konga to rozległy, ponad 3,8‑tysięczny kilometrów kwadratowych obszar praktycznie nietkniętej lasem równikowym. To tam zespół biologów przez blisko dziesięć lat obserwował kilka znanych z imienia grup goryli. Na początku badacze widzieli tylko charakterystyczne doły i rozkopaną ziemię.

Kluczową wskazówkę dał im lokalny tropiciel z ludu Bangombe, Gaston Abea. Od ponad dwóch dekad pracuje z zespołami w parku i doskonale zna teren. Zwrócił uwagę naukowców, że miejsca, które interesują goryle, przypominają stanowiska, gdzie miejscowi szukają grzybów rosnących pod powierzchnią lasu.

Próbki z dołów trafiły do laboratorium. Analiza materiału genetycznego pokazała, że to nie pozostałości po owadach, lecz fragmenty trufli o nazwie Elaphomyces labyrinthinus. To grzyb, który nie tworzy klasycznych kapeluszy, tylko ukryte pod ziemią kuliste owocniki. Jest bogaty w tłuszcze, białko i mikroelementy – dokładnie to, czego roślinożerne ssaki często mają mało w diecie.

Goryle z północy Konga regularnie wydobywają i zjadają podziemne trufle, co wskazuje na wyspecjalizowany, nieoczywisty sposób zdobywania pokarmu.

Co ciekawe, nie wszystkie grupy w parku zachowują się tak samo. Badacze opisują, że goryle znane jako grupa Buka czy Kingo wyjątkowo często kopią w ziemi w poszukiwaniu trufli, a w innym stadzie, nazwanym Loya‑Makassa, takie zachowanie zdarza się incydentalnie. To pierwsza wskazówka, że nie chodzi wyłącznie o przypadkową obecność grzybów w środowisku.

Smak, który się „zaraża”. Gdy goryl zmienia grupę

Najciekawszy fragment historii rozegrał się wtedy, gdy jedna z dorosłych samic trafiła z grupy, w której trufle prawie nie występowały w menu, do stada, gdzie kopanie w ziemi i wybieranie grzybów było czymś zupełnie zwyczajnym. Na początku nowa członkini tylko przyglądała się innym. Z czasem zaczęła sama rozgrzebywać ściółkę i wyjadać ukryty pod nią „przysmak”.

Dla biologów to bardzo mocny sygnał, że mamy do czynienia z uczeniem społecznym. Samica nie natrafiła przez przypadek na truflę. Skopiowała zachowanie reszty stada, bo to jej się zwyczajnie opłacało – i kalorycznie, i społecznie, bo wspólne żerowanie wzmacnia więzi.

Badacze opisują ten nawyk jako element „kultury żywieniowej” goryli, przekazywany nie przez geny, lecz przez podpatrywanie i naśladowanie.

Podobne zjawiska wcześniej opisano u innych naczelnych. U bonobo udokumentowano kilka lat temu zjadanie zupełnie nowej dla nauki trufli nazwanej Hysterangium bonobo. Tam również młode osobniki uczyły się od dorosłych, gdzie i jak kopać, co nadaje się do jedzenia, a co warto zostawić w ziemi.

Dlaczego trufle są tak atrakcyjne dla goryli

Kalorie, mikroelementy i coś jeszcze

Klasyczny obraz diety goryli to głównie liście, młode pędy, kora i owoce. Trufle wprowadzają do tego układu zupełnie inną kategorię składników. Są bardziej kaloryczne, zawierają sporo tłuszczu i białka, a także pierwiastki śladowe, które w liściach występują w niższych stężeniach.

Dla dużego, ruchliwego ssaka zjadanie takich „energetycznych kapsułek” ma spory sens. Może pomagać utrzymać masę ciała w porze, gdy soczyste owoce są rzadkie, a błonnik z liści syci, ale nie daje dużo energii. W grę wchodzi też działanie na mikrobiom jelitowy – grzyby wprowadzają do przewodu pokarmowego inne typy związków niż rośliny zielne.

• trufle dostarczają skoncentrowanej energii w małej objętości
• wzbogacają dietę w mikroelementy i związki bioaktywne
• wymagają specjalistycznych umiejętności szukania i rozpoznawania
• wspólne kopanie i jedzenie sprzyja interakcjom w stadzie

Jak goryle w ogóle znajdują grzyby pod ziemią

Trufle nie wystają z gleby, więc nie da się ich po prostu wypatrzyć. Goryle wykorzystują kombinację zmysłów. Obserwatorzy opisują, że zwierzęta najpierw zatrzymują się, węszą, oglądają fragment runa, a dopiero potem zaczynają wygrzebywać ziemię palcami i paznokciami.

Istnieje spora szansa, że korzystają z bardzo subtelnych zapachów albo z obecności specyficznych roślin towarzyszących grzybni. W innym kontekście robią tak dziki i niektóre gryzonie w Europie, które także wyspecjalizowały się w zjadaniu trufli. W przypadku goryli dochodzi jeszcze uczenie się przez obserwację – młode po prostu powtarzają ruchy dorosłych w tym samym miejscu.

Od nauki do ochrony przyrody: zmiana planów w dżungli

Informacje zebrane w parku Nouabalé‑Ndoki nie trafiły wyłącznie do czasopisma naukowego. Miały bardzo praktyczny skutek. W rejonie zwanym Djéké Triangle planowano wcześniej inwestycję turystyczną. Po zebraniu danych okazało się, że to właśnie tam niektóre grupy goryli najczęściej kopią za truflami.

Władze odpowiedzialne za park przeniosły projekt budowy w inne miejsce, żeby nie rozbijać terenów, gdzie rozwija się charakterystyczne dla tych zwierząt zachowanie żywieniowe.

Dla zarządców rezerwatu to sygnał, że przy planowaniu turystyki trzeba brać pod uwagę nie tylko liczebność populacji, lecz także lokalne nawyki. Jeśli jakaś grupa ma własną „specjalizację” – jak tu: jedzenie trufli – ingerencja w jej terytorium może zniszczyć coś więcej niż tylko szlak migracji. Może przerwać przekazywanie wiedzy między pokoleniami.

Czym właściwie jest „kultura” u dzikich zwierząt

Słowo „kultura” kojarzy się zwykle z teatrem, książkami i tradycjami ludzkich społeczności. Coraz częściej używa się go też w odniesieniu do zwierząt, tylko w mocno zawężonym sensie. Chodzi o zachowania, które:

• nie wynikają bezpośrednio z genów ani z samej obecności zasobu w środowisku,
• są charakterystyczne dla konkretnej grupy lub regionu,
• przekazuje się je głównie przez naśladowanie innych osobników.

Tak opisuje się na przykład specyficzne pieśni wielorybów u wybrzeży Australii, sposób otwierania orzechów przez niektóre populacje szympansów czy właśnie zwyczaj wyjadania trufli z ziemi przez goryle w Kongo. W tym sensie można mówić o różnych „kulturach smakowych” w ramach jednego gatunku.

Dla badaczy to ważne, bo jeśli takie zachowania znikną wraz z danym stadem, nie wrócą po prostu z kolejnym pokoleniem. Tracimy wtedy nie tylko geny, lecz także całe zestawy umiejętności zdobywane i dopracowywane przez dziesiątki lat.

Co ta historia mówi o naszej relacji z dziką przyrodą

Wątek obecności lokalnego tropiciela w tej opowieści jest równie ważny jak same trufle. Bez wiedzy człowieka z ludu Bangombe naukowcy prawdopodobnie dużo później zwróciliby uwagę na to, co goryle znajdują w ziemi. To przykład, jak tradycyjne doświadczenie terenowe łączy się z nowoczesnymi metodami, takimi jak analiza DNA, i razem daje pełniejszy obraz.

Ta historia pokazuje też, że przyglądanie się detalom zachowania zwierząt nie jest „ciekawostką dla pasjonatów”. Gdy wiemy, co dokładnie robią konkretne grupy goryli, możemy planować infrastrukturę turystyczną tak, aby nie rozjechała najciekawszych fragmentów ich życia. To z kolei zwiększa szanse, że nasze wnuki wciąż będą mogły usłyszeć o gorylach, które gdzieś w lasach Konga uczą młode, jak znaleźć w ziemi ulubione grzyby.