Genetyka zaskoczyła Francję: wilków jest dwa razy więcej, niż liczono

<strong>Nowe badania genetyczne pokazują, że populacja wilka we Francji może być znacznie większa, niż wskazywały dotychczasowe oficjalne dane.

Najświeższe analizy naukowców sugerują, że na francuskim terytorium może żyć już ponad tysiąc wilków. To zupełnie inny obraz niż ten, którym od lat posługują się urzędnicy i służby odpowiedzialne za ochronę przyrody oraz rolnictwo. Różnica w liczbach nie jest kosmetyczna – zmienia ton całej dyskusji o tym drapieżniku i o tym, jak człowiek ma z nim funkcjonować na jednym terenie.

Nowe liczenie wilków: z kartki w teren i dalej do laboratorium

Przez lata Francja oceniała liczebność wilków głównie na podstawie śladów w terenie. Brano pod uwagę tropy, obserwacje z kamer leśnych, zgłoszenia od leśników czy myśliwych oraz informacje o atakach na stada. Taki obraz zawsze był niepełny: raz zawyżony, gdy kilka osób zgłaszało tego samego osobnika, raz zaniżony, gdy wilki przemieszczały się nocą i pozostawały niewidoczne.

Latem opublikowano badanie, które podeszło do sprawy inaczej. Zamiast liczyć ślady, badacze postanowili „policzyć” geny. Wykorzystali do tego tzw. nieinwazyjne próbkowanie genetyczne. Oznacza to, że nie chwytali zwierząt, nie zakładali im obroży, nie pobierali krwi. Zbierali to, co wilki same zostawiają w terenie.

Z połączenia tysięcy próbek DNA powstała najbardziej szczegółowa jak dotąd mapa wilków we Francji – a liczby okazały się wyższe niż wszystkie oficjalne szacunki.

Do laboratoriów trafiały więc odchody, fragmenty sierści zaczepione o gałęzie, resztki z rozszarpanych ofiar. Z takich materiałów można dziś wyodrębnić DNA poszczególnych osobników i sprawdzić, czy to ten sam wilk pojawił się w różnych miejscach, czy też mamy do czynienia z kilkoma różnymi zwierzętami.

Model „złap–zidentyfikuj–złap ponownie” w wersji genetycznej

Zebrane dane genetyczne naukowcy wprowadzili do modelu statystycznego określanego jako „capture–recapture” w wersji przestrzennej. W tradycyjnej biologii populacyjnej polega on na tym, że część zwierząt się odławia, znakuje, wypuszcza, a następnie sprawdza, jak wiele oznakowanych osobników pojawia się w ponownych odłowach. Na tej podstawie można ocenić całą liczebność populacji.

Tu zamiast fizycznego znakowania rolę „metki” pełni unikalny profil DNA. Jeśli ten sam profil powtarza się w próbkach z różnych miejsc i pór roku, wiadomo, że to jeden osobnik. Pozwala to unikać podwójnego liczenia i dużo precyzyjniej określić, ilu wilków faktycznie przemieszcza się po danym obszarze.

Wynik dla zimy 2023/2024? Średnio około 1013 wilków na terenie Francji, przy przedziale od 920 do 1125 osobników. To wyraźnie więcej niż wartości, na których dotąd opierała się polityka państwa. Co gorsza dla decydentów, oznacza to, że populacja mogła być niedoszacowywana przez kilka lat z rzędu.

Wilków przybywa: sukces przyrody czy rosnący problem dla hodowców?

Wilk przez dziesięciolecia uchodził we Francji za zwierzę, które zniknęło prawie całkowicie. W pierwszej połowie XX wieku został praktycznie wytępiony. Na stałe wrócił dopiero w latach 90., migrując z Włoch przez Alpy. Dla biologów i obrońców przyrody jego powrót to jedna z najbardziej spektakularnych historii odnowy gatunku w Europie.

Im więcej wilków, tym pełniejszy łańcuch pokarmowy w górskich i leśnych ekosystemach – ale też więcej stresu dla rolników i pasterzy.

Rosnąca liczba tych drapieżników pomaga ograniczać przegęszczenie jeleni, saren czy dzików, co z kolei zmniejsza szkody w lasach i na młodych uprawach. Wilk, jako szczytowy drapieżnik, stabilizuje wiele procesów w ekosystemach, które wcześniej nadmiernie kontrolował człowiek.

Tę samą historię zupełnie inaczej widzą rolnicy. W 2023 roku wilki miały według francuskich danych zagryźć ponad 12 tysięcy zwierząt hodowlanych: głównie owce, ale także kozy czy cielęta. To rekordowy poziom, który w oczach wielu pasterzy pokazuje, że równowaga została zachwiana. Wielu z nich twierdzi, że przy populacji przekraczającej tysiąc osobników „życie w górach” staje się skrajnie trudne, a tradycyjny wypas owiec traci sens ekonomiczny.

Dwa obozy, jeden kraj: pełna ochrona czy twarda regulacja?

W debacie publicznej we Francji ukształtowały się dwa wyraźne obozy. Pierwszy skupia organizacje ekologiczne i część naukowców, którzy podkreślają, że wilk nadal pozostaje gatunkiem chronionym, a jego obecność jest dowodem na odnowę przyrody. Sprzeciwiają się zwiększaniu odstrzałów i ostrzegają, że niekontrolowane polowania mogą ponownie doprowadzić do załamania populacji.

Drugi obóz tworzą przede wszystkim rolnicy, samorządowcy z regionów górskich oraz część polityków. Dla nich nowe dane genetyczne to argument, że wilków jest po prostu za dużo i wymykają się spod kontroli. Apelują o łatwiejsze zezwolenia na odstrzał tam, gdzie dochodzi do powtarzających się ataków, oraz o zwiększenie kwot tzw. „prelekcji” drapieżników.

• ekolodzy: nacisk na ochronę gatunku i ograniczenie odstrzałów;
• naukowcy: dążenie do oparcia decyzji na jak najdokładniejszych danych;
• hodowcy: żądanie szybszych reakcji państwa i większych możliwości obrony stad;
• rząd: próba pogodzenia zobowiązań międzynarodowych z presją społeczną na terenach wiejskich.

Polityka wobec wilków staje na głowie

Przez lata francuskie władze jako punkt odniesienia przyjmowały około 500 osobników – tyle uznano za minimalną liczebność zapewniającą przetrwanie gatunku przy zachowaniu akceptowalnego poziomu konfliktów. Jeśli nowe badania mają rację i wilków jest około dwa razy więcej, trzeba na nowo ustalić, co oznacza „populacja docelowa”.

Na stole leży kilka scenariuszy. Część ekspertów proponuje zdecydowane wzmocnienie środków ochrony stad: ogrodzenia elektryczne wokół hal, więcej wyszkolonych psów pasterskich, nocne zagrody, szybkie odszkodowania za straty. Inni uważają, że bez zwiększenia liczby legalnych odstrzałów nie da się zmniejszyć napięć i zapewnić minimum bezpieczeństwa gospodarstwom w regionach o najwyższej koncentracji wilków.

Część polityków sugeruje też, by spojrzeć szerzej, ponad granicami państwa. Wilki nie znają linii na mapie i tworzą jedną, rozległą populację w Alpach, obejmującą co najmniej kilka krajów. Dlatego część decyzji, np. o dopuszczalnej liczebności czy zasadach odstrzału, mogłaby być koordynowana w ramach Unii Europejskiej, a nie tylko na poziomie pojedynczego państwa.

Dlaczego liczby tak się rozjechały?

Nowe dane stawiają pytanie: jak to możliwe, że wcześniejsze szacunki były zapewne zbyt niskie? Kluczowa przyczyna leży w ograniczeniach metod terenowych. Nie wszystkie wilki pozostawiają łatwe do rozpoznania tropy, wiele z nich porusza się z dala od głównych szlaków, a zimą ślady śnieg szybko znikały podczas ociepleń. Do tego część zgłoszeń od ludzi dublowała te same osobniki.

Genetyka pozwala te błędy skorygować. DNA nie „kłamie”: ten sam profil w dwóch oddalonych próbkach oznacza jednego osobnika, a dwa różne profile – dwóch różnych osobników, nawet jeśli laikowi obie obserwacje wydawały się dotyczyć tego samego wilka. W ten sposób badacze usunęli liczne nieścisłości i zbudowali pełniejszy obraz populacji.

Co te wnioski mówią innym krajom, także Polsce?

Sytuacja we Francji powinna zainteresować również kraje takie jak Polska, gdzie spór o wilka też się zaostrza. W polskich lasach drapieżnik ten od dawna rośnie w siłę, a rolnicy i myśliwi coraz częściej zgłaszają konflikty. Francuskie doświadczenie pokazuje, że tradycyjne liczenie tropów może nie wystarczyć, gdy dyskusja dotyczy konkretnych limitów ochrony lub odstrzału.

Nieinwazyjne badania genetyczne są droższe i wymagają dobrego zaplecza laboratoryjnego, ale zapewniają znacznie lepszą jakość danych. Dla polityków stanowią solidniejszy punkt wyjścia niż rozproszone obserwacje z terenu. Jednocześnie nie rozwiązują same w sobie sporu – bo ten jest głównie społeczny i gospodarczy. Twarde liczby tylko odsłaniają skalę wyzwań.

W praktyce życie obok wilka staje się długoterminowym projektem społecznym. Wymaga inwestycji w zabezpieczenia, zmiany przyzwyczajeń hodowlanych, ale też uczciwej rozmowy o tym, ile dzikiej przyrody jesteśmy gotowi zaakceptować tuż za wsią czy miasteczkiem. Im lepiej znamy realną liczebność drapieżnika, tym mniej miejsca pozostaje na plotki i skrajne opinie. Z drugiej strony dokładniejsza wiedza może wywoływać jeszcze ostrzejsze spory, gdy okazuje się, że zwierząt jest znacznie więcej, niż chcieliby ich przeciwnicy.