Gdzie dziś widać jeże? Nowa mapa pokazuje zaskakujące miejsca

Jeże znikają z europejskich ogrodów szybciej, niż większości osób się wydaje, a świeże dane z Francji pokazują, gdzie jeszcze radzą sobie najlepiej.

Przez trzy lata tysiące mieszkańców Francji zgłaszało nocne wizyty jeży w ogrodach, parkach i na działkach. Z tych obserwacji powstała szczegółowa mapa kraju, która pokazuje, gdzie te kolczaste ssaki trzymają się jeszcze całkiem nieźle, a gdzie ich prawie już nie ma. To ciekawa wskazówka także dla Polaków, bo problemy jeży po obu stronach granicy są zaskakująco podobne.

Jeż – uroczy sąsiad, który znika po cichu

Jeż to jedno z tych zwierząt, które wielu kojarzy z dzieciństwem i spokojnymi wieczorami w ogrodzie. Ma zaledwie około 30 centymetrów długości, 15 centymetrów wysokości i waży średnio do kilograma, gdy szykuje się do zimowego snu. Dzięki temu łatwo go przeoczyć, zwłaszcza że prowadzi nocny tryb życia i świetnie się maskuje w trawie czy krzakach.

Mimo sympatycznego wyglądu jego sytuacja w Europie robi się dramatyczna. Intensywne rolnictwo, wycinanie żywopłotów, ruch samochodowy, a nawet kosiarki i roboty koszące sprawiają, że z każdym rokiem tych zwierząt jest mniej. Francuscy przyrodnicy szacują, że lokalne populacje potrafią spadać bardzo szybko, a jeż staje się gatunkiem realnie zagrożonym.

Jeż dobrze radzi sobie zarówno na wsi, jak i na obrzeżach miast, ale potrzebuje spokojnych zakątków: krzaków, kup liści, nieidealnie „wypielęgnowanych” ogrodów i bezpiecznych przejść między działkami.

Trzyletni projekt: jak obserwowano jeże we Francji

Żeby zrozumieć, gdzie jeże wciąż występują i jak zmienia się ich liczebność, francuska organizacja przyrodnicza uruchomiła ogólnokrajową akcję obywatelską. Najpierw przetestowano ją w jednym regionie na wschodzie kraju, a później rozszerzono na całe terytorium i połączono z podobnymi inicjatywami w innych państwach europejskich.

Prosty pomysł: tunele z tuszem i kartką

Metoda była zaskakująco prosta, a zarazem skuteczna. Mieszkańcy otrzymywali specjalne kartonowe lub plastikowe tunele. W środku kładli porcję karmy, a na wejściu – paski papieru z nietoksycznym tuszem. Zwierzę, przechodząc przez tunel, zostawiało na kartce charakterystyczne ślady łap.

• jeż przechodził przez tunel, przyciągnięty zapachem jedzenia,
• pobrudzone tuszem łapki zostawiały odciski na kartce,
• uczestnik wysyłał zdjęcie lub zgłoszenie z dokładną lokalizacją,
• przyrodnicy porównywali ślady z wzorami typowymi dla jeży.

Do tego dochodziły zwykłe zgłoszenia – mieszkańcy wpisywali w formularzu, że widzieli jeża, żywego lub potrąconego przy drodze, i zaznaczali miejsce na mapie. Z czasem baza urosła do tysięcy rekordów rozłożonych po całym kraju.

Nowa mapa: gdzie jeży jest najwięcej

Na bazie zgłoszeń powstała pierwsza tak szczegółowa mapa obecności jeży we Francji. Pokazuje ona regiony, w których te ssaki pojawiają się najczęściej, i takie, gdzie widuje się je wyjątkowo rzadko.

Właśnie tam odnotowano najwięcej zgłoszeń. To pokazuje, że jeż wcale nie jest wyłącznie „zwierzęciem z lasu”. Świetnie odnajduje się w krajobrazie, gdzie pola, ogrody i małe zadrzewienia tworzą gęstą sieć schronień.

Najwięcej jeży widać nie w dzikich puszczach, ale w zwykłych okolicach: ogródkach przydomowych, ogródkach działkowych, małych parkach i wiejskich miedzach.

Tysiące zgłoszeń, tysiące zaangażowanych ludzi

W akcję włączyło się ponad jedenaście tysięcy osób z całej Francji. W samym tylko 2023 roku zebrano ponad sześć i pół tysiąca obserwacji. Dla przyrodników to prawdziwa kopalnia danych, której nigdy nie dałoby się zebrać jedynie siłami kilkuosobowego zespołu badawczego.

Tak duża liczba zgłoszeń pokazuje coś jeszcze: mieszkańcy zaczynają traktować jeża jak ważnego sąsiada, za którego los czują się współodpowiedzialni. Wielu uczestników deklaruje, że po udziale w projekcie zmieniło sposób pielęgnacji ogrodu – zostawia fragment trawnika nieskoszony, nie pali liści, tworzy „dziury w płotach”, by zwierzęta mogły swobodnie przechodzić między działkami.

Dlaczego mapa z Francji powinna obchodzić także Polaków

Warunki życia jeży w Polsce i we Francji bardzo się nie różnią. W obu krajach pojawia się ten sam zestaw zagrożeń: ruch samochodowy, zanik zarośli, intensywne koszenie traw i chemia używana w ogrodach. To oznacza, że wnioski z francuskiej mapy można częściowo przełożyć na polskie realia.

• jeże dobrze radzą sobie tam, gdzie jest dużo małych ogrodów i zielonych podwórek,
• ważne są przejścia między posesjami – dziury w siatce, szpary pod bramą,
• szkodzą im gładkie mury, betonowe ogrodzenia i całkowicie wygrabione ogródki,
• większość kolizji z samochodami odbywa się na drogach lokalnych, szczególnie nocą.

Kiedy najłatwiej zobaczyć jeża i jak mu nie zaszkodzić

Najwięcej obserwacji we Francji spływało wiosną, czyli pod koniec okresu hibernacji i na początku sezonu aktywności. To moment, gdy jeż budzi się głodny i intensywnie szuka jedzenia, często zapuszczając się nawet w dobrze oświetlone podwórka.

Największa szansa na spotkanie jeża pojawia się ciepłym, bezdeszczowym wieczorem, od wiosny do wczesnej jesieni, tuż po zachodzie słońca.

Jeśli ktoś chce, by w jego okolicy pojawiały się jeże, może im trochę ułatwić życie. Wbrew pozorom nie wymaga to wielkich nakładów pieniędzy.

Jak stworzyć przyjazny ogród dla jeży

• Zostaw kącik „nieidealny”. Niewielki stos gałęzi, liści i kamieni to świetna kryjówka.
• Nie koś wszystkiego na zero. Fragment wyższej trawy przy ogrodzeniu staje się bezpiecznym korytarzem.
• Uważaj na kosiarki i roboty koszące. Pracujące nocą mogą ranić śpiące w trawie zwierzęta.
• Zabezpiecz studzienki i oczka wodne. Jeż potrafi wpaść i już z nich nie wyjść.
• Nie używaj trutek na ślimaki. Jeż, zjadając zatrutego ślimaka, sam może paść ofiarą toksyn.

Obserwacja jeży jako narzędzie nauki i edukacji

Francuski projekt pokazuje, że dane zebrane przez zwykłych mieszkańców potrafią zmienić sposób patrzenia na przyrodę. Naukowcy dzięki nim widzą nie tylko „plamy” obecności jeży na mapie, ale także trendy w czasie – gdzie liczba zgłoszeń spada, a gdzie pojawiają się nowe skupiska.

Takie akcje uczą też uważności. Dzieci zaczynają zauważać ślady w ogrodzie, nasłuchiwać szelestów w krzakach, rozpoznawać jeża po charakterystycznym chrumkaniu. Dla wielu rodzin wspólne rozstawianie tunelu z kartką i sprawdzanie odcisków łap staje się prostym, ale emocjonującym „domowym eksperymentem naukowym”.

Coraz więcej europejskich organizacji testuje podobne metody w innych krajach. Jeśli takie działania rozwiną się na większą skalę, można będzie porównać, gdzie jeże radzą sobie najlepiej, a gdzie wymagają szybkich interwencji ochronnych. Dla samych mieszkańców to szansa, by przełożyć codzienne spacery z psem czy wieczorne podlewanie ogródka na realny wkład w ochronę przyrody.