Bakteria w jelitach dziecka może po latach wywołać raka jelita grubego

Nowe badania sugerują, że zwykła bakteria z dziecięcych jelit może po cichu przygotowywać grunt pod raka jelita grubego w dorosłym życiu.

Naukowcy przeanalizowali niemal tysiąc guzów jelita grubego z wielu krajów i znaleźli wyraźny ślad toksyny bakteryjnej, która uszkadza DNA. Co najbardziej niepokoi – ślady te znacznie częściej pojawiały się u osób poniżej 40. roku życia, uważanych dotąd za mało narażone.

Rak jelita grubego coraz częściej u trzydziestolatków

Rak jelita grubego przez lata kojarzył się głównie z seniorami. W krajach rozwiniętych badania przesiewowe zwykle zaczyna się po pięćdziesiątce. Tymczasem statystyki z ostatnich dwóch dekad mocno to podważają.

W Stanach Zjednoczonych liczba zachorowań na raka jelita grubego u osób poniżej 40. roku życia podwaja się mniej więcej co dziesięć lat. Podobny trend widać w Wielkiej Brytanii i Australii. Chorują ludzie bez typowych czynników ryzyka: bez otyłości, bez obciążającej historii rodzinnej, często do tej pory zdrowi, aktywni.

W innych rejonach sytuacja wygląda inaczej. Indie czy część krajów Ameryki Łacińskiej notują znacznie mniej przypadków w młodych grupach wiekowych. Ta różnica między regionami mocno sugeruje, że coś w stylu życia i środowisku, a nie same geny, wpływa na wzrost zachorowań.

Onkolodzy zwracają też uwagę, że nowotwory u osób młodszych zachowują się inaczej niż u seniorów. Częściej rozwijają się w dalszym odcinku jelita grubego, bywają bardziej agresywne i szybciej dają przerzuty. To od dawna wskazywało, że w tle może działać odmienny mechanizm biologiczny.

Ogromna analiza guzów i tajemniczy ślad w DNA

Kluczowe dane przyniosła międzynarodowa grupa naukowców związana m.in. z Uniwersytetem Kalifornijskim w San Diego. Zespół zsekwencjonował DNA 981 guzów jelita grubego od pacjentów z 11 krajów. Następnie porównał wzorce mutacji u chorych młodszych i starszych.

W genomach guzów osób przed czterdziestką badacze znaleźli charakterystyczny „odcisk palca” – specyficzny zestaw uszkodzeń DNA pasujący do działania jednej, konkretnej toksyny bakteryjnej.

Chodzi o kolibaktynę – substancję wytwarzaną przez część szczepów bakterii Escherichia coli. Ten gatunek kojarzy się głównie z jelitami i zwykle uchodzi za nieszkodliwego mieszkańca przewodu pokarmowego. Niektóre jego linie mają jednak dodatkowy fragment materiału genetycznego, tzw. wyspę pks, który koduje produkcję toksyny uszkadzającej DNA.

Kolibaktyna tworzy mostki między dwiema nićmi DNA, prowadząc do złamań chromosomów. Tego typu uszkodzenia komórka naprawia z dużym trudem, co sprzyja powstawaniu trwałych mutacji.

W analizie guzów jelita grubego mutacje typowe dla działania kolibaktyny występowały u młodych dorosłych około 3,3 razy częściej niż u pacjentów starszych. Organizacje finansujące projekt podkreślają, że to bardzo wyraźna różnica statystyczna. Sugestia jest prosta: im wcześniejsza i dłuższa ekspozycja na tę toksynę, tym większa szansa, że z czasem rozwinie się nowotwór.

Ślad geograficzny: gdzie toksyna, tam więcej wczesnych raków

Naukowcy poszli krok dalej i zestawili dane genetyczne guzów z częstością zachorowań w różnych państwach. Zauważyli, że tam, gdzie rak jelita grubego u młodych dorosłych pojawia się najczęściej, guzy zawierają również najwięcej mutacji wiązanych z kolibaktyną.

Im wyższy odsetek „podpisu” kolibaktyny w guzach populacji, tym wyższa zapadalność na raka jelita grubego w młodym wieku – to mocny argument za udziałem bakterii w całym procesie.

Taki układ danych pasuje do hipotezy, że skażenie mikrobioty jelitowej specyficznymi szczepami E. coli u dzieci może po kilku dekadach skutkować falą nowotworów u trzydziesto- i czterdziestolatków.

Bakteria zasiedla jelita już w dzieciństwie

Escherichia coli to jedna z pierwszych bakterii, które kolonizują jelita noworodka. Wiele szczepów jest neutralnych, część wręcz korzystna. Problem zaczyna się wtedy, gdy w jelicie na stałe zagnieżdżą się odmiany wytwarzające kolibaktynę.

Badania cytowane przez zespół z San Diego sugerują, że nawet około 40 procent dzieci w USA i Wielkiej Brytanii nosi w jelitach szczepy zdolne do produkcji tej toksyny. Mówimy więc o milionach małych pacjentów, którzy zupełnie nic nie czują – bo proces przebiega po cichu.

Kolibaktyna nie wywołuje od razu kłopotów z brzuchem. Zamiast tego przez lata i dziesięciolecia w niewielkich dawkach uszkadza materiał genetyczny komórek jelita. Uszkodzenia kumulują się, a część komórek „ucieka” spod kontroli organizmu i zaczyna dzielić się w sposób nieprawidłowy.

Rak zdiagnozowany u 35-latka może mieć swoje początki w jelicie nawet z okresu wczesnej podstawówki – od czasu, gdy bakteria po raz pierwszy zaczęła wydzielać toksynę.

Nowy kierunek prewencji: badanie kału i zmiana mikrobioty

Skoro mechanizm wiąże się z konkretnymi szczepami bakterii, badacze upatrują szansy w testach diagnostycznych. Zamiast czekać na polipy i guzy, można próbować wyłapać osoby z wysokim ryzykiem znacznie wcześniej.

Jak mogłyby wyglądać przyszłe działania

• Testy kału u dzieci i młodych dorosłych – analiza obecności szczepów E. coli z wyspą pks i sygnatur toksyn.
• Celowana modyfikacja mikrobioty – np. specjalnie dobrane probiotyki lub terapie bakteriami, które wypierają niebezpieczne szczepy.
• Kontrolowane antybiotykoterapie – krótkie, ukierunkowane kuracje mające usunąć jedynie linie produkujące kolibaktynę.
• Monitorowanie osób z grupy ryzyka – wcześniejsze i częstsze badania kolonoskopowe u pacjentów, u których wykryto „groźne” bakterie.

Zaletą takiego podejścia jest to, że obecność bakterii da się zmierzyć, a w pewnym zakresie także zmienić. W odróżnieniu od genów, mikrobiotę można modyfikować dietą, lekami, probiotykami czy nawet sposobem porodu i karmienia w pierwszych miesiącach życia.

Co może wpływać na jelita dziecka

Choć omawiane badanie skupia się na samej toksynie, wielu ekspertów zwraca uwagę, że to tylko część układanki. Styl życia zachodni – pełen żywności ultraprzetworzonej, napojów słodzonych, niskiej aktywności fizycznej – sprzyja zmianom w składzie mikrobioty. W takim środowisku „złe” szczepy E. coli mogą mieć łatwiej.

Nie oznacza to, że każda pizza czy antybiotyk automatycznie prowadzi do raka. Raczej pokazuje, że kumulacja wielu elementów – od wczesnodziecięcej kolonizacji jelit, przez dietę, po styl życia – może z czasem zwiększać podatność na chorobę.

Na co rodzice i młodzi dorośli mogą zwrócić uwagę już teraz

Na testy wykrywające konkretne szczepy E. coli trzeba jeszcze zaczekać, bo są na etapie badań. Kilka prostych działań da się jednak wprowadzić od ręki, by lepiej zadbać o jelita swoje i swoich dzieci:

• pilnowanie diety bogatej w warzywa, owoce, nasiona roślin strączkowych i produkty pełnoziarniste,
• ograniczenie żywności mocno przetworzonej, słodyczy i słodzonych napojów,
• rozsądne podejście do antybiotyków – stosowanie tylko wtedy, gdy są naprawdę potrzebne,
• dbanie o regularną aktywność fizyczną, także u dzieci,
• uwaga na sygnały ostrzegawcze: krew w stolcu, utrzymujące się biegunki lub zaparcia, niezamierzona utrata masy ciała.

W Polsce wciąż dominuje przekonanie, że 30-latek nie musi myśleć o raku jelita grubego. Nowe dane z laboratoriów genetycznych sugerują, że to złudne poczucie bezpieczeństwa. Jeśli toksyna bakteryjna zaczyna niszczyć DNA jeszcze w dzieciństwie, pierwsze objawy mogą pojawić się znacznie wcześniej, niż zakładano w dotychczasowych programach badań przesiewowych.

Rozmowa o mikrobiocie, bakteriach i jelitach może brzmieć technicznie, ale w praktyce dotyka bardzo codziennych wyborów – tego, co jemy, jak leczymy dzieci, ile się ruszamy. Z czasem do tych decyzji mogą dołączyć badania kału w kierunku „groźnych” szczepów E. coli i nowe formy terapii. Jeśli uda się nimi objąć dzieci i młodych dorosłych, dzisiejsze odkrycia dotyczące kolibaktyny mogą realnie przełożyć się na mniejszą liczbę dramatycznych diagnoz u osób przed czterdziestką.