Badacze długowieczności wskazują jedną cechę ludzi, którzy starzeją się zaskakująco wolno

Coraz więcej badań nad długowiecznością pokazuje, że nie tylko dieta i geny decydują o tym, jak szybko się starzejemy.

Naukowcy zajmujący się procesem starzenia zaczęli uważniej patrzeć na coś, co zwykle bagatelizujemy: naszą codzienną relację z czasem. Z ich analiz wyłania się dość nieoczywisty, ale powtarzający się wzorzec u osób, które biologicznie pozostają młodsze, niż wskazuje metryka.

Dlaczego jedni mają 70 lat, a wyglądają na 55?

Lekarze coraz częściej odróżniają dwie rzeczy: wiek wpisany w dowodzie oraz wiek biologiczny, który widać w stanie serca, mózgu, naczyń krwionośnych i materiału genetycznego. Dwie osoby urodzone w tym samym roku mogą mieć organizmy różniące się o całą dekadę.

Na to, w jakiej formie jesteśmy po pięćdziesiątce czy siedemdziesiątce, wpływa kilka filarów: geny, środowisko, ruch, dieta, sen, ekspozycja na toksyny. Bardzo dużą rolę odgrywa przewlekły stan zapalny – podniesiony poziom cytokin prozapalnych przyspiesza uszkodzenia tkanek, a tym samym postarza organizm od środka.

Do tego dochodzi jeszcze jeden wymiar, który przez lata spychano na margines: sposób myślenia o upływie lat. W jednej z cytowanych analiz, prowadzonej na grupie kilkuset kobiet około pięćdziesiątego roku życia, zaobserwowano ciekawą zależność: im silniejszy lęk przed starością, szczególnie przed utratą zdrowia i sprawności, tym bardziej wiek biologiczny „wyprzedzał” kalendarzowy.

Silna obawa przed starością i chorobą nie pozostaje tylko w głowie – wiąże się z wyraźnie szybszym starzeniem zapisanym w parametrach biologicznych.

Zmiana nastawienia nie cofnie oczywiście wszystkich procesów w ciele, ale badacze widzą w niej realny czynnik, który może przyspieszyć albo spowolnić kolejne etapy starzenia.

Wspólny mianownik osób, które starzeją się wolniej

W centrum zainteresowania badaczy pojawił się pewien charakterystyczny styl przeżywania dnia. Osoby, które nawet po siedemdziesiątce pozostają zaskakująco sprawne, często opisują tydzień nie przez pryzmat kalendarza i obowiązków, ale przez konkretne chwile: zapamiętane światło przy śniadaniu, rozmowę w księgarni, spotkanie z sąsiadką na spacerze.

Nie zawsze pamiętają dokładnie, którego dnia to było. Za to bardzo dobrze pamiętają, jak się w tym momencie czuły. Psychologowie zauważają, że takie osoby często wchodzą w stan głębokiego skupienia – znany w psychologii jako „flow”.

Stan pełnego pochłonięcia a tempo starzenia

Mihaly Csikszentmihalyi, psycholog, który opisał zjawisko „flow”, pokazał, że w tym stanie człowiek jest tak zaangażowany w daną czynność, iż traci poczucie czasu i przestaje analizować sam siebie. Ważne jest wtedy jedno: zadanie, którym się aktualnie zajmuje.

Badania przywoływane w czasopismach nauk społecznych sugerują, że osoby starsze, które regularnie wchodzą w takie głębokie skupienie, częściej zachowują dobrą formę fizyczną i psychiczną. Utrzymują delikatną równowagę pomiędzy tym, co potrafią, a tym, co jest dla nich wciąż wyzwaniem. Nie grzęzną ani w nudzie, ani w ciągłym poczuciu przeciążenia.

Ludzie, którzy z wiekiem nie rezygnują z zadań wymagających skupienia i zaangażowania, zwykle mają spokojniejszy układ nerwowy, niższy poziom stresu i wolniej starzejące się tkanki.

Jak zmieniają się priorytety wraz z upływem lat

Zespół badaczy z uniwersytetu w Stanford opisał zjawisko, które wielu z nas intuicyjnie czuje po czterdziestce: kiedy coraz wyraźniej widzimy, że czasu nie ma nieskończenie wiele, zaczynamy robić ostry przegląd relacji i zajęć.

Ludzie w późniejszym wieku zazwyczaj utrzymują mniej znajomości, ale za to bliższych, cieplejszych. Zamiast gonić za każdą nowością, częściej wybierają aktywności, które niosą mocniejsze przeżycia emocjonalne i poczucie sensu. Co ciekawe, w takich grupach odnotowuje się mniej negatywnych emocji niż u młodych dorosłych.

Podobny mechanizm pojawia się u osób w młodszym wieku, które nagle konfrontują się z poważną chorobą lub kryzysem. Przestawiają priorytety, porządkują relacje, zaczynają inwestować czas w doświadczenia, które rzeczywiście ich karmią. To właśnie do takiego selektywnego podejścia do czasu często dochodzą osoby, które biologicznie starzeją się wolniej – tylko robią to wcześniej i świadomie, a nie dopiero pod presją dramatycznych wydarzeń.

Co dokładnie łączy „młodych biologicznie” seniorów

Zestawiając różne projekty badawcze nad długim, zdrowym życiem, można wskazać kilka powtarzających się elementów stylu życia tych osób:

• regularnie przeżywają stany głębokiego skupienia (czy to przy pracy ręcznej, grach, muzyce, nauce, czy rozmowach);
• ograniczają kontakty powierzchowne, a pielęgnują kilka ważnych relacji;
• często angażują się w aktywności, w których czują się potrzebni;
• uczą się nowych rzeczy także po pięćdziesiątce i sześćdziesiątce;
• bardziej dbają o jakość przeżywanego dnia niż o „odhaczanie” kolejnych zadań.

Współwystępowanie tych elementów przekłada się na mniejsze obciążenie stresem, niższy poziom kortyzolu i słabszą odpowiedź zapalną organizmu. W praktyce wiele układów – krążenia, odpornościowy, nerwowy – zużywa się wolniej.

Jak styl życia może faktycznie spowolnić biologiczne starzenie

Psycholożka Carol Ryff, analizując dane z dużego amerykańskiego projektu badawczego, zaproponowała rozróżnienie między krótkotrwałą przyjemnością a głębszym dobrostanem opartym na poczuciu sensu. W tę drugą kategorię wchodzą między innymi poczucie celu, możliwość wpływu na swoje życie, rozwój i relacje, w których czujemy się ważni.

Osoby, które w badaniach osiągały wysoki poziom tak rozumianego dobrostanu, miały:

Inne analizy, obejmujące dziesiątki tysięcy osób po pięćdziesiątce, pokazały, że określone typy aktywności potrafią dosłownie „odbić się” na tempie starzenia mózgu i materiału genetycznego. Dużą różnicę robiły zwłaszcza:

• bierny udział w wolontariacie w wymiarze od 50 do około 200 godzin rocznie;
• nauka nowego języka obcego lub trudniejszej umiejętności intelektualnej;
• regularne gry i ćwiczenia angażujące pamięć, uwagę, logiczne myślenie.

Osoby, które utrzymywały takie aktywności, miały wyraźnie wolniejsze tempo zmian epigenetycznych związanych ze starzeniem oraz lepszą kondycję struktur mózgowych odpowiedzialnych za pamięć i orientację.

Pułapka „środka życia”: kiedy wszystko staje się tylko utrzymaniem

Wiele osób w wieku czterdziestu, pięćdziesięciu lat czuje, że czas nagle przyspiesza. Dni zlewają się w jeden długi ciąg obowiązków, a tydzień mija, zanim zdążymy się zorientować. Badacze zachowań i neurobiolodzy łączą to zjawisko z zanikaniem nowych, intensywnych doświadczeń.

W okresie intensywnej kariery, wychowywania dzieci i spłacania kredytów większość naszej energii pochłania tak zwana „utrzymaniówka”: praca, rachunki, logistyczna organizacja domu. Zajęcia, które naprawdę pochłaniają uwagę, stopniowo znikają. Nie uczymy się nowego instrumentu, nie próbujemy nowych aktywności, brakuje nam nawet czasu na długą rozmowę bez telefonu w dłoni.

Gdy mózg rzadko styka się z czymś świeżym, mniej wyraźnie zaznacza wspomnienia. Wtedy całe miesiące zaczynają w pamięci wyglądać podobnie, przez co subiektywnie czas płynie szybciej.

Neurobiolodzy opisują to tak: im mniej bodźców i nowych sytuacji, tym słabsze „segmentowanie” wspomnień w mózgu. A gdy pamięć nie ma wyraźnych punktów orientacyjnych, wrażenie upływu lat przyspiesza. To z kolei dokłada stresu i poczucia utraty kontroli, co sprzyja stanom zapalnym i przyspiesza biologiczne starzenie.

Jak świadomie wprowadzić do dnia momenty pełnej obecności

Specjaliści od długowieczności zwracają uwagę, że wiek średni to newralgiczny moment, w którym opłaca się na nowo ułożyć kalendarz tak, by zmieściły się w nim chociaż drobne, ale regularne chwile pełnej uwagi. Nie chodzi o spektakularne życiowe rewolucje, lecz o powrót do czynności, które realnie nas wciągają.

Przykładowe małe kroki, które pomagają „złapać” czas

• krótki spacer bez telefonu i bez muzyki, skupiony na otoczeniu i oddechu;
• gotowanie jednego posiłku w tygodniu z pełnym skupieniem na zapachu, fakturze, krojeniu, bez pośpiechu;
• nauka kilku akordów na instrumencie lub nowej techniki plastycznej;
• wieczór gry planszowej lub karcianej, w której faktycznie uczestniczymy, a nie tylko „siedzimy obok”;
• rozmowa z kimś bliskim przy odłożonym telefonie, bez sprawdzania powiadomień.

Osoby, które z biegiem lat regularnie tworzą sobie takie „kieszenie” czasu, często same mówią, że dni przestają im „uciekać”, a ciało lepiej znosi obciążenia. Badania sugerują, że nie chodzi wyłącznie o subiektywne wrażenie – w ich krwi widać inny profil hormonów stresu, a w testach funkcji poznawczych wypadają korzystniej niż rówieśnicy, którzy żyją wyłącznie zadaniowo.

Codzienna relacja z czasem jako cichy sojusznik zdrowia

Naukowcy podkreślają, że nie istnieje jeden magiczny trik na wieczną młodość. Styl odżywiania, ruch, sen i unikanie używek pozostają absolutną bazą. Coraz więcej danych wskazuje jednak, że sposób, w jaki przeżywamy kolejne dni, dokłada się do tej układanki równie mocno, jak liczba kroków czy ilość zjedzonych warzyw.

Ludzie, którzy starzeją się wolniej, rzadko traktują czas jak wroga, z którym trzeba się ścigać. Bardziej przypomina on dla nich materiał, z którego można coś świadomie ulepić. Dbają o to, by obok obowiązków znalazły się momenty pełnej obecności, w których całkowicie wsiąkają w to, co robią. Ich organizm, jak sugerują badania, reaguje na to spokojniejszym układem nerwowym, sprawniejszym mózgiem i wolniejszym zużywaniem się komórek.

Dla wielu osób najciekawsze jest to, że chodzi w dużej mierze o drobne przesunięcia uwagi, a nie o radykalne zmiany. Pięćdziesiąt czy dwieście godzin rocznie poświęconych na wolontariat, naukę, wymagające gry lub praktyki, które angażują na sto procent, to niewielki ułamek całego roku. Z perspektywy biologii może to być jednak różnica między starzeniem się „zgodnie z dowodem” a organizmem młodszym o całe lata.