Atlantyk się gotuje. Co naprawdę podgrzało ocean po 2020 roku?

Atlantyk nagle przyspieszył ocieplanie, a naukowcy z zaskoczeniem patrzą na rekordowe wykresy temperatury powierzchni wody.

Od 2020 roku średnia temperatura oceanów rośnie jak na dopingu. Najbardziej wyróżnia się Atlantyk, który zaczął bić kolejne rekordy ciepła i wywołał lawinę pytań o przyczyny tej morskiej „gorączki”.

Atlantyk bije rekordy: co się dzieje z oceanem?

Dane z boi pomiarowych, satelitów i modeli klimatycznych ukazują ten sam obraz: w 2023 roku powierzchnia Atlantyku była zdecydowanie cieplejsza niż w poprzednich dekadach. Krzywa temperatury mocno oderwała się od dotychczasowych wartości. Różnica nie jest subtelna, tylko wyraźna, widoczna gołym okiem na każdym wykresie.

Do tej pory klimatolodzy tłumaczyli ocieplanie oceanów głównie rosnącą koncentracją dwutlenku węgla i innych gazów cieplarnianych. Taki proces trwa od dziesięcioleci i rzeczywiście podnosi temperaturę na całym globie. Najnowsze dane sugerują jednak, że w ostatnich kilku latach do gry wszedł jeszcze jeden, bardzo konkretny czynnik, związany z działalnością człowieka.

Nowe analizy wskazują, że gwałtowne ocieplenie powierzchni Atlantyku po 2020 roku wynika nie tylko z gazów cieplarnianych, ale też z szybkiego spadku zanieczyszczeń emitowanych przez statki.

Nowe prawo dla statków, nowa twarz klimatu

Od 2020 roku zaczęły obowiązywać zaostrzone normy dotyczące zawartości siarki w paliwie używanym przez duże jednostki morskie. Armatorzy musieli drastycznie obniżyć poziom tego pierwiastka w spalinach. Według analiz, nad otwartymi akwenami ilość związków siarki spadła nawet o około 80 procent w porównaniu z poprzednimi latami.

Na pierwszy rzut oka to świetna wiadomość. Mniej zanieczyszczeń oznacza czystsze powietrze dla załóg, mieszkańców wybrzeży i samej fauny morskiej. Sęk w tym, że siarka w atmosferze, w formie aerozoli, działa jak delikatna „tarcza przeciwsłoneczna”. Odbija część promieniowania słonecznego z powrotem w przestrzeń kosmiczną i nie pozwala mu w pełni ogrzewać powierzchni Ziemi.

Jak działa siarkowa „parasolka” nad oceanem

Spaliny statków tworzyły przez lata cienki, ale rozległy welon mikroskopijnych cząsteczek nad głównymi szlakami żeglugowymi. Te cząstki stanowiły zarodki kondensacji chmur niskich, jasnych i dość trwałych. Tego typu obłoki mają silne zdolności odbijania promieni słonecznych.

• Im więcej aerozoli siarkowych, tym gęstsze i jaśniejsze chmury nad oceanem.
• Im jaśniejsze chmury, tym więcej energii słonecznej wraca w kosmos.
• Im mniej siarki w powietrzu, tym słabszy efekt chłodzący nad morzami.

Gdy normy emisji siarki dla transportu morskiego zostały mocno zaostrzone, ten chłodzący efekt osłabł w bardzo krótkim czasie. Atmosfera nad Atlantykiem przepuszcza obecnie więcej promieniowania słonecznego w kierunku wody. Górna warstwa oceanu chłonie więc dodatkową porcję energii, co przekłada się na szybszy wzrost temperatury.

Co dokładnie wskazał francuski badacz

Francuski klimatolog przeanalizował dane satelitarne, informacje o składzie atmosfery oraz historię zmian w przepisach dla żeglugi. Zestawił tempo spadku zanieczyszczeń siarkowych z gwałtownym skokiem temperatury powierzchni Atlantyku po 2020 roku. Jego wnioski są spójne z tym, co od kilku lat sygnalizowała część zespołów badawczych, lecz teraz zyskały dodatkowe potwierdzenie.

Z analizy wynika, że ograniczenie siarki nie tworzy całego problemu. Jest raczej jak zdjęcie koca, który dotąd delikatnie przykrywał rozgrzewający się system klimatyczny. Gazy cieplarniane ciągle pompują energię do atmosfery i oceanów, a zanik siarkowej „parasoli” odsłonił pełną skalę tej energii w regionie Atlantyku.

Ocieplenie Atlantyku to efekt synergii: trwałego wpływu gazów cieplarnianych oraz nagłego osłabienia chłodzącej roli aerozoli pochodzących z żeglugi.

Konsekwencje dla pogody, huraganów i Europy

Cieplejsza powierzchnia Atlantyku nie jest abstrakcyjną liczbą na wykresie. To realna zmiana, która wpływa na życie milionów osób, także w Polsce. Atlantyk reguluje klimat na półkuli północnej, decyduje o trasach sztormów, intensywności huraganów, a nawet o tym, jak wygląda przeciętne lato w Europie.

Więcej energii dla burz tropikalnych

Silniejsze nagrzanie górnej warstwy wody oznacza, że w sezonie huraganowym tropikalne cyklony mają do dyspozycji większy „magazyn energii”. W praktyce przekłada się to na wyższe prawdopodobieństwo bardzo intensywnych burz, wyróżniających się siłą wiatru oraz ilością opadów.

Naukowcy obserwują już sezonowo zwiększoną liczbę dni z wyjątkowo wysoką temperaturą powierzchni oceanu w rejonach, gdzie powstają huragany. To z kolei zwiększa ryzyko ekstremalnych zjawisk pogodowych u wybrzeży Ameryki oraz na Atlantyku Północnym.

Zmiana wzorców pogodowych nad Europą

Atlantyk działa jak wielki piec, który oddaje ciepło powietrzu przepływającemu nad jego wodami. Gdy powierzchnia oceanu zyskuje więcej energii, zmienia się cyrkulacja atmosferyczna. W efekcie do Europy częściej napływają ciepłe masy powietrza, a fale upałów na kontynencie stają się dłuższe i bardziej uciążliwe.

Wyższa temperatura oceanu ma też wpływ na intensywność deszczy. Cieplejsza woda to więcej pary wodnej w atmosferze, a to prosta droga do gwałtownych ulew i powodzi błyskawicznych. Tego typu zjawiska pojawiają się coraz częściej także w strefie umiarkowanej, w tym w Europie Środkowej.

Dlaczego ograniczenie zanieczyszczeń nadal ma sens

Paradoks polega na tym, że działanie korzystne dla zdrowia ludzi i ekosystemów – zmniejszenie emisji siarki przez statki – jednocześnie odsłania pełniejszą skalę ocieplania planety. Nie oznacza to w żadnym razie, że należy wrócić do brudniejszego paliwa. Wzrost ilości aerozoli siarkowych przynosił wysoką cenę zdrowotną: choroby układu oddechowego, problemy sercowo-naczyniowe, zakwaszenie środowiska.

Eksperci wskazują raczej inne wnioski. Po pierwsze, globalne ocieplanie postępowało cały czas, a siarkowe zanieczyszczenia tylko częściowo je maskowały. Po drugie, skoro zdejmiemy jedną warstwę „makijażu” klimatycznego systemu, musimy szybciej ograniczać podstawowy problem, czyli emisje gazów cieplarnianych.

Zmniejszenie zanieczyszczeń statków nie wywołało kryzysu klimatycznego, ale sprawiło, że zobaczyliśmy go wyraźniej w postaci rekordowo ciepłego Atlantyku.

Co z tego wynika dla polityki klimatycznej i zwykłych ludzi

Nowe ustalenia nadają debacie klimatycznej bardziej konkretny kierunek. Oczyszczanie powietrza z aerozoli, zarówno nad lądem, jak i nad morzami, będzie postępowało, bo społeczeństwa domagają się czystego środowiska i lepszego zdrowia. W miastach rośnie liczba stref niskiej emisji, w portach wprowadza się elektryczne zasilanie statków podczas postoju, a paliwa żeglugowe przechodzą powolną transformację.

Oznacza to, że efekt „odsłaniania” ukrytego dotąd ocieplenia może się powtarzać w innych sektorach gospodarki. Aby ograniczyć związane z tym ryzyko, rządy i firmy muszą szybciej przechodzić na źródła energii, które nie dodają do atmosfery kolejnych porcji dwutlenku węgla i metanu. Inaczej będziemy jednocześnie usuwać chłodzące aerozole i wciąż zwiększać ilość gazów cieplarnianych.

Dla zwykłego odbiorcy cała ta historia jest dobrą ilustracją złożoności klimatu. Jedno działanie, które z sanitarnego punktu widzenia wydaje się oczywiste, może niechcący zmienić tempo ocieplania oceanu. W dłuższej perspektywie wyjście z tego paradoksu prowadzi tylko w jednym kierunku: do szybszego ograniczania emisji gazów zatrzymujących ciepło, a nie do powrotu do brudniejszych technologii.

Warto też pamiętać o roli oceanu jako gigantycznego pochłaniacza energii. Szacunki pokazują, że w 2020 roku morza i oceany przyjęły ilość energii równą około 20 sekstylionom dżuli. To liczba trudna do wyobrażenia, ale dobrze oddaje skalę problemu. Każdy dodatkowy ułamek stopnia w Atlantyku oznacza, że w jego wodach zgromadziło się więcej ciepła, które z czasem wróci do atmosfery w formie silniejszych zjawisk pogodowych.