70 lat topnienia Grenlandii. Nowa analiza pokazuje, że sytuacja wymyka się prognozom

Grenlandia traci lód szybciej, niż zakładali nawet pesymiści.

Najnowsze dane z 70 lat obserwacji wywracają stare szacunki do góry nogami.

Badanie przeprowadzone przez zespół geografów z uniwersytetu w Barcelonie pokazuje, jak bardzo przyspieszyło topnienie pokrywy lodowej Grenlandii od połowy XX wieku. Naukowcy nie tylko zliczyli rekordowe epizody, ale też przeanalizowali, co je napędza: ocieplające się powietrze czy zmieniający się układ wiatrów i układów barycznych.

Grenlandia w centrum kryzysu klimatycznego

Przez ostatnie lata Grenlandia regularnie trafia na nagłówki serwisów informacyjnych. Coraz częstsze fale ciepła, spektakularne odrywanie się gór lodowych i zdjęcia rzek płynących po powierzchni lądolodu stały się symbolem przyspieszającego kryzysu klimatycznego. Jednocześnie coraz więcej państw i firm spogląda na ten obszar jak na przyszły szlak żeglugowy i źródło surowców – od ropy i gazu po metale ziem rzadkich.

W tym gąszczu polityki i biznesu naukowcom zależy na jednej rzeczy: dokładnie zrozumieć, co dzieje się z lodem Grenlandii i jak szybko to postępuje. Nie chodzi tylko o lokalne zmiany. Od tego, ile wody z topniejących lodów trafi do oceanów, zależy poziom morza w miastach takich jak Gdańsk czy Nowy Jork.

Badanie obejmujące lata 1950–2023 pokazuje, że skala i tempo topnienia Grenlandii znacznie wykraczają poza wcześniejsze wyobrażenia naukowców.

Siedem rekordowych lat topnienia po 2000 roku

Zespół z Barcelony zebrał dane o wszystkich ekstremalnych epizodach topnienia pokrywy lodowej od 1950 roku do 2023 roku. Chodzi nie o codzienne, „zwykłe” topnienie, ale o te momenty, kiedy na dużym obszarze lód zamienia się w wodę w bardzo krótkim czasie. Następnie porównali te dane z regionalnym modelem klimatycznym i informacjami o cyrkulacji powietrza nad Arktyką.

Najważniejszy wniosek: epizody skrajnego topnienia stały się częstsze, mocniejsze i obejmują większą powierzchnię niż kiedyś.

• od 1990 roku powierzchnia Grenlandii objęta intensywnym topnieniem rośnie o ok. 2,8 mln km² na dekadę,
• ilość wody powstającej z lodu zwiększyła się sześciokrotnie w porównaniu z połową XX wieku,
• 7 z 10 najbardziej ekstremalnych epizodów miało miejsce po 2000 roku.

Szczególnie wyróżniają się trzy daty: sierpień 2012, lipiec 2019 i lipiec 2021. W tych okresach topnienie objęło niemal całą powierzchnię pokrywy lodowej. W archiwach sięgających lat 50. XX wieku nie ma nic, co choćby zbliżałoby się do skali tych zjawisk.

Epizody z 2012, 2019 i 2021 roku nie mają odpowiednika w danych z wcześniejszych dekad – to zupełnie nowy poziom intensywności topnienia.

Co tak naprawdę napędza to przyspieszenie?

Lód na Grenlandii topnieje zawsze pod wpływem kombinacji kilku czynników. Część zmian wynika z naturalnych wahań cyrkulacji atmosferycznej, czyli tego, jak układają się wyże i niże, jak wieją wiatry i skąd napływa powietrze. Część wynika z coraz cieplejszej atmosfery, podgrzewanej przez gazy cieplarniane emitowane przez człowieka.

Naukowcy starali się rozdzielić te elementy. Wykorzystali model klimatyczny, który pozwala osobno analizować wpływ ogólnego ocieplenia powietrza oraz wpływ konkretnych typów cyrkulacji – sytuacji, kiedy nad Grenlandią dominuje rozległy wyż albo głęboki niż.

Z analizy wynika jasno: głównym „motor napędowym” przyspieszonego topnienia jest globalne ocieplenie powietrza. Zmiany w cyrkulacji atmosferycznej pełnią rolę wzmacniacza, który sprawia, że niektóre lata stają się wyjątkowo dramatyczne.

Północ Grenlandii staje się nowym „gorącym punktem”

Klasyczne wyobrażenie o Grenlandii zakłada, że najbardziej narażone na topnienie są południowe i zachodnie regiony, które częściej dostają się pod wpływ ciepłego powietrza znad Atlantyku. Nowe badanie przynosi niepokojącą korektę: najszybsze zmiany zachodzą teraz na północy wyspy.

To właśnie tam naukowcy notują wyjątkowo duży przyrost ilości wody ze stopionego lodu. W scenariuszu, w którym emisje gazów cieplarnianych pozostają wysokie, do końca stulecia produkcja wody z topnienia w północnej części Grenlandii może wzrosnąć nawet trzykrotnie.

Trzykrotny wzrost ilości wody pochodzącej z topniejącego lodu na północy Grenlandii oznacza silny zastrzyk słodkiej wody do arktycznych i północnoatlantyckich akwenów.

To z kolei prowadzi do dwóch kluczowych konsekwencji: szybszego podnoszenia poziomu mórz i możliwych zmian w cyrkulacji oceanicznej, w tym w jednym z najważniejszych systemów prądów na Ziemi – atlantyckiej cyrkulacji południkowej, do której należy m.in. Golfsztrom.

Co to znaczy dla poziomu mórz?

Lądolód Grenlandii zawiera tyle lodu, że jego całkowite stopienie podniosłoby średni poziom morza o kilka metrów. Naukowcy nie mówią, że stanie się to w tym stuleciu. Zwracają natomiast uwagę na tempo zmian. Sześciokrotny wzrost ilości wody z topnienia w ciągu zaledwie kilku dekad przesuwa prognozy w górę.

Dla mieszkańców wybrzeży – od delty Wisły po deltę Nilu – oznacza to większe ryzyko podtopień podczas sztormów, szybszą erozję wybrzeża i konieczność kosztownych inwestycji w zabezpieczenia. W skali globalnej mówimy o setkach milionów osób, które żyją na terenach położonych nisko nad poziomem morza.

Wpływ na prądy oceaniczne

Woda z topniejącego lodu jest słodka, więc rozcieńcza zasoloną wodę morską. Jeśli dopływ słodkiej wody stanie się wystarczająco duży, może osłabić mechanizmy napędzające cyrkulację w Atlantyku. To z kolei wpływa na rozkład temperatur i opadów w Europie i Ameryce Północnej.

Naukowcy podkreślają, że system prądów nie wyłączy się z dnia na dzień, ale zmiany zachodzą już teraz. Grenlandia, jeszcze niedawno traktowana głównie jako „magazyn lodu”, coraz mocniej wchodzi do gry jako aktywny element globalnej układanki klimatycznej.

Ekstremalne epizody topnienia – nowa normalność?

Seria z ostatnich lat daje wyraźny sygnał: skrajne epizody topnienia nie są już rzadkim wyjątkiem. Dane pokazują, że od lat 90. każde kolejne dziesięciolecie przynosi częstsze i silniejsze fale topnienia. To, co kiedyś zdarzało się raz na kilkadziesiąt lat, dziś pojawia się co kilka sezonów.

Modele klimatyczne wykorzystywane w badaniu wskazują, że przy braku zdecydowanych działań na rzecz ograniczenia emisji, w drugiej połowie XXI wieku takie epizody mogą stać się normą każdego cieplejszego lata. Z punktu widzenia lodu to różnica jakościowa: lądolód nie ma czasu „odbudować się” zimą, bo letnie straty stają się zbyt duże.

W pewnym momencie system przekracza próg, po którym nawet wyjątkowo śnieżne zimy nie wyrównują strat letnich. Coraz więcej analiz sugeruje, że Grenlandia zbliża się do takiego punktu.

Dlaczego te wyniki są tak niepokojące?

Nowa analiza obejmuje 70 lat danych, czyli znacznie dłuższy okres niż większość wcześniejszych badań. Dzięki temu widać nie tylko krótkoterminowe wahania, ale długofalowy trend. To trochę jak porównanie pojedynczej fotografii z filmem nagranym przez kilkadziesiąt lat.

W filmie widać trzy rzeczy naraz: wyraźny wzrost częstotliwości ekstremalnych epizodów, ich rosnącą intensywność i przesunięcie „ogniska” topnienia w stronę północy. W zestawieniu z prognozami emisji gazów cieplarnianych wyłania się obraz, w którym Grenlandia będzie w coraz większym stopniu zasilać oceany słodką wodą, bez względu na to, jak krótki jest horyzont czasowy naszych politycznych planów.

Warto też zauważyć, że lód reaguje na temperaturę z opóźnieniem. Część topnienia, które zajmie kolejne dekady, jest już „wbudowana” w obecny stan klimatu. Działania na rzecz ograniczenia emisji nie zatrzymają więc od razu spływu wody z Grenlandii, ale mogą zadecydować, czy wchodzimy na ścieżkę stopniowego wzrostu poziomu mórz, czy na dużo bardziej stromy odcinek tej krzywej.

Dla przeciętnego mieszkańca Europy czy Polski te procesy wydają się odległe, bo rozgrywają się tysiące kilometrów od naszego kraju. W praktyce wpływają jednak na ubezpieczenia od powodzi, ceny inwestycji na wybrzeżu, bezpieczeństwo portów czy plany rozwoju miast nadmorskich. Każdy kolejny sezon ekstremalnego topnienia na Grenlandii jest więc nie tylko arktyczną ciekawostką, ale sygnałem, że rachunek za emisje gazów cieplarnianych szybciej niż się spodziewaliśmy pojawi się także na naszym podwórku.