30°C na Grenlandii bez udziału globalnego ocieplenia? Naukowcy wyjaśniają

Grenlandia kojarzy się z wiecznym mrozem, a tymczasem w archiwach pogodowych kryje się historia o upale jak z południa Europy.

Na początku XX wieku na południowym krańcu tej lodowej wyspy zanotowano ponad 30°C. Nie był to wybryk ostatnich lat ani efekt obecnego kryzysu klimatycznego, lecz kombinacja bardzo nietypowych warunków atmosferycznych, która do dziś intryguje klimatologów.

Wyspa lodu, na której czasem robi się… naprawdę gorąco

W powszechnym wyobrażeniu Grenlandia to biały kontynent lodu, gdzie słupki termometrów przyklejone są do wartości ujemnych. Rzeczywistość jest bardziej skomplikowana. Na południu wyspy latem potrafi być całkiem przyjemnie – temperatury od 15 do 20°C między końcówką czerwca a końcem lipca nie są niczym szokującym, choć wciąż przekraczają typowe średnie sezonowe.

Przykład? Stolica, Nuuk. W czerwcu średnia temperatura popołudniami to około 8°C. A mimo to 9 czerwca 2016 roku miasto przeżyło niespodziewaną falę ciepła – termometry pokazały aż 24°C. Dla tamtejszych mieszkańców był to dzień bardziej przypominający mazurskie lato niż arktyczną rzeczywistość.

Rekord, który do dziś nie został pobity

Prawdziwy klimatystyczny „szok” kryje jednak inna miejscowość: Ivittuut na południowo-zachodnim wybrzeżu. Latem średnia temperatura po południu wynosi tam około 12°C. A mimo to 23 czerwca 1915 roku zanotowano tam aż 30,1°C.

Temperatura 30,1°C w Ivittuut z 23 czerwca 1915 roku to oficjalny rekord ciepła dla całej Grenlandii potwierdzony przez Światową Organizację Meteorologiczną.

To oznacza, że tego dnia było o około 18°C cieplej niż wynosi typowa wartość dla czerwca w tej części wyspy. Co ciekawe, w latach 80. i 90. XX wieku pojawiały się doniesienia o jeszcze wyższych wartościach – nawet 32–35°C w innych grenlandzkich miejscowościach. Dane te nigdy nie zostały jednak formalnie potwierdzone przez służby meteorologiczne, więc w oficjalnych statystykach wciąż króluje rekord z 1915 roku.

Jak mogło dojść do 30°C na skraju Arktyki?

Klimat Ivittuut klasyfikuje się jako tundrowy, czyli zwykle chłodny, z krótkim, umiarkowanie ciepłym latem i długą, surową zimą. Mimo to geografia tej części wyspy pozwala na pewne „pogodowe niespodzianki”.

Rozegrany idealnie „mecz” kilku zjawisk

Co dokładnie wydarzyło się w czerwcu 1915 roku, nie da się dziś odtworzyć dzień po dniu. Nie było wtedy satelitów, nowoczesnych modeli numerycznych ani gęstej sieci pomiarowej. Naukowcy mogą więc tylko rekonstruować sytuację na podstawie skromnych archiwów i wiedzy o lokalnej cyrkulacji atmosfery.

Najbardziej prawdopodobny scenariusz wygląda tak:

• silny napływ powietrza z południa, który przyniósł nad Grenlandię porcję znacznie cieplejszego, lżejszego powietrza,
• początek astronomicznego lata – w tym rejonie słońce praktycznie nie zachodzi, więc powierzchnia nagrzewa się przez całą dobę,
• bezchmurne niebo, które umożliwiło intensywne nasłonecznienie gruntu,
• lokalne uwarunkowania terenu sprzyjające kumulacji ciepła (osłonięcie od wiatru, ciemniejsza powierzchnia szybciej przejmująca energię słoneczną).

Gdy wszystkie te elementy zgrają się w czasie, arktyczna miejscowość może na krótko przypominać letni kurort. Takie epizody wyglądają spektakularnie w tabelach rekordów, ale same w sobie niewiele mówią o długoterminowym trendzie klimatycznym.

Czy ten upał coś mówi o zmianie klimatu?

Rekord z 1915 roku często wraca w dyskusjach o tym, czy obecne ocieplenie to naturalna zmienność, czy efekt działalności człowieka. Kuszące jest stwierdzenie: „Skoro sto lat temu było 30°C, to dziś nic niezwykłego się nie dzieje”. Tyle że klimatolodzy patrzą na dane zupełnie inaczej.

Pojedynczy ekstremalny dzień nie opisuje klimatu. Klimat to statystyka – średnie, trendy, częstotliwość skrajnych zjawisk liczona w dekadach.

Według definicji klimat ocenia się na podstawie co najmniej 30-letnich serii pomiarów. Jednorazowy pik, czy to w górę, czy w dół, jest częścią naturalnej zmienności. Aby można było mówić o trwałym ociepleniu, trzeba wykazać, że:

Z dostępnych analiz wynika, że współczesny klimat Grenlandii jest już o 3–4°C cieplejszy niż w czasach sprzed rewolucji przemysłowej. Oznacza to, że dodatnie odchylenia od „normalnych” temperatur stały się tam dużo częstsze, a okresy z anomaliami ciepła – bardziej intensywne i dłuższe.

Naturalna anomalia kontra wzrost średnich temperatur

Rekord z Ivittuut pokazuje, do jakich wartości potrafią dojść temperatury w specyficznych warunkach, nawet bez współczesnego wpływu człowieka na klimat. W praktyce oznacza to, że także dziś, przy ocieplającym się tle klimatycznym, istnieje potencjał do nowych, jeszcze wyższych granic.

Wzrost średniej temperatury o kilka stopni nie brzmi spektakularnie, ale robi ogromną różnicę dla prawdopodobieństwa pojawiania się ekstremów. Jeśli „normalne” lato jest o 3°C cieplejsze niż sto lat temu, każdy dodatkowy epizod napływu ciepłego powietrza może przynieść wartość, która kilkadziesiąt lat wcześniej pozostawała poza zasięgiem.

Dlaczego odróżnienie ekstremu od trendu ma znaczenie?

Rozróżnienie pomiędzy pojedynczym rekordem a systematyczną zmianą ma praktyczne konsekwencje:

• dla nauki – pomaga lepiej kalibrować modele klimatyczne i prognozy zasięgu topnienia pokrywy lodowej,
• dla lokalnych społeczności – wyznacza kierunek zmian w ekosystemach, infrastrukturze i rybołówstwie,
• dla polityki klimatycznej – pozwala oddzielić naturalne wahania od zmian związanych z emisją gazów cieplarnianych.

W przypadku Grenlandii dane są dość spójne: naturalne anomalie istniały zawsze, ale obecnie nakładają się na podniesiony poziom bazowy temperatur. Taka kombinacja zwiększa presję na lądolód i przyspiesza procesy, które przez tysiące lat były dużo wolniejsze.

Co oznacza cieplejsza Grenlandia dla reszty planety

Grenlandia bywa traktowana jak odległy, egzotyczny region, który niewiele zmienia w codziennym życiu mieszkańców Europy Środkowej. Tymczasem to właśnie tu leżą jedne z największych „magazynów” lodu na Ziemi. Kiedy klimat wyspy ociepla się o 3–4°C, tempo topnienia lodowców rośnie, a to przekłada się na globalny poziom mórz.

Epizody ciepła, jak ten z 1915 roku, w połączeniu z obecnym ociepleniem tła, sprzyjają topnieniu nie tylko powierzchniowemu, ale też powstawaniu jezior na lodowcu, które mogą destabilizować całą pokrywę. Wzrost poziomu oceanów, nawet o kilkadziesiąt centymetrów w ciągu stulecia, oznacza większe ryzyko zalewania wybrzeży, erozji oraz częstszych sztormowych powodzi w wielu krajach, także w Europie.

Warto też pamiętać, że takie rekordy działają na wyobraźnię. Informacja o 30°C na „lodowej wyspie” może sugerować, że wszystko jest kwestią naturalnych kaprysów atmosfery. Tymczasem klimatolodzy podkreślają: epizod sprzed wieku pokazuje, jakie są możliwości systemu, ale obecny trend wieloletniego ocieplania się Grenlandii jest już mocno związany z działalnością człowieka.

Dla czytelników, którzy chcą lepiej rozumieć komunikaty naukowców, przydatne jest odróżnianie prognoz temperaturowych od informacji o klimacie. Pogoda to to, co wydarzy się za oknem jutro lub za tydzień. Klimat to „statystyczna średnia” tych zjawisk liczona w dekadach. Rekord z 1915 roku to element pogody; fakt, że Grenlandia jest dziś średnio kilka stopni cieplejsza niż 150 lat temu, należy już do opisu klimatu.