30 stopni na Grenlandii? Naukowcy wyjaśniają nietypową falę upałów

Grenlandia kojarzy się z lodem i mrozem, a nie z upałem.

Tymczasem w historii tej wyspi mogło lokalnie zrobić się naprawdę gorąco.

W archiwach meteorologicznych kryje się mało znany epizod: na południu Grenlandii zanotowano ponad 30 stopni Celsjusza. Dla miejsca, gdzie normą jest temperatura bliższa zeru, brzmi to jak pomyłka w zapisie. Badacze tłumaczą jednak, że taki skok był możliwy bez udziału obecnego ocieplenia klimatu.

Grenlandia nie zawsze jest lodową pustynią

W powszechnym wyobrażeniu Grenlandia to wieczna zmarzlina, śnieżne pustkowia i arktyczny wiatr. Rzeczywistość jest bardziej złożona, zwłaszcza na południu wyspy. Latem, mniej więcej od końca czerwca do końca lipca, temperatury w tej części mogą przypominać chłodne lato znane z północnej Europy.

W stolicy, Nuuk, wartości w przedziale 15–20°C w letnie popołudnie wcale nie należą do rzadkości, choć i tak przekraczają tradycyjne średnie klimatyczne dla tego regionu. Zdarzają się też dni wyjątkowo ciepłe. 9 czerwca 2016 roku Nuuk odnotowało 24°C, co stanowi absolutny rekord dla miasta, gdzie typowa czerwcowa temperatura po południu wynosi około 8°C.

Temperatura 24°C w Nuuk oznaczała skok o około 16 stopni ponad typową wartość dla tego okresu. To tak, jakby w środku polskiej zimy nagle zrobić się powyżej 20°C.

Jeszcze bardziej spektakularny zapis pochodzi z niewielkiej miejscowości Ivittuut na południowym zachodzie wyspy. Latem średnia poobiednia temperatura sięga tam około 12°C. Mimo to właśnie stamtąd pochodzi ekstremalny rekord ciepła dla całej Grenlandii.

Rekord 30,1°C z 1915 roku – co się wtedy stało?

23 czerwca 1915 roku w Ivittuut zanotowano 30,1°C. Tę wartość potwierdziła Światowa Organizacja Meteorologiczna (WMO), uznając ją za oficjalny rekord ciepła dla Grenlandii. Oznacza to, że w tym konkretnym miejscu temperatura przekroczyła typową dla miesiąca normę aż o około 18°C.

W późniejszych dekadach, zwłaszcza w latach 80. i 90., z różnych stacji w Grenlandii pojawiały się nieoficjalne doniesienia o 32–35°C. Służby meteorologiczne nie potwierdziły ich jednak w sposób formalny. Rekord Ivittuut wciąż więc pozostaje niepodważalny.

Dlaczego tak spektakularne zdarzenie budzi tyle emocji? Bo w 1915 roku nikt nie mówił o dzisiejszym, przyspieszonym ociepleniu klimatu. Globalne temperatury były znacznie niższe niż obecnie, a mimo to lokalnie pojawił się upał porównywalny z gorącym letnim dniem w Polsce.

Połączenie kilku czynników, a nie klimatyczna rewolucja

Dokładna rekonstrukcja sytuacji pogodowej z 1915 roku jest trudna. Nie było satelitów, sieć pomiarowa była rzadsza, a dane nie zawsze kompletne. Meteorolodzy potrafią jednak wskazać zestaw czynników, które razem mogły stworzyć idealne warunki dla tak wysokiej temperatury.

• Napływ bardzo ciepłego powietrza z południa – przy odpowiednim ułożeniu układów barycznych, nad południową Grenlandię może wtłoczyć się masa powietrza rodem z niższych szerokości geograficznych.
• Długotrwałe nasłonecznienie – pod koniec czerwca rejon ten praktycznie nie ma nocy. Słońce krąży nisko nad horyzontem niemal całą dobę, dostarczając nieprzerwanie energii.
• Bezchmurne niebo – brak chmur zwiększa bezpośrednie nagrzewanie podłoża, które następnie oddaje ciepło do powietrza.
• Lokalne warunki terenowe – osłonięte doliny czy skaliste zbocza mogą działać jak „patelnia”, gdzie powietrze rozgrzewa się szybciej niż w otwartym lodowym krajobrazie.

Ekstremalne wartości temperatury często są wynikiem rzadkiego zbiegu zjawisk, a nie trwałej zmiany. Jednorazowy rekord to bardziej ciekawostka niż dowód na nowy klimat.

W przypadku Ivittuut najprawdopodobniej zadziałał właśnie taki pakiet okoliczności: bardzo ciepła masa powietrza, pełne słońce, brak nocnego wychładzania i sprzyjający ukształtowanie terenu. W efekcie temperatura „wystrzeliła” ponad wszystko, co typowe dla tundrowego klimatu południowej Grenlandii.

Ekstrem nie równa się od razu zmianie klimatu

Epilod z 1915 roku pojawia się często w dyskusjach o globalnym ociepleniu. Jedni używają go jako argumentu, że „zawsze bywało ciepło”, inni – że klimat zawsze bywał kapryśny. Klucz tkwi w rozróżnieniu między pogodą a klimatem.

Jak naukowcy rozróżniają rekord od trendu

Pojedynczy rekord, nawet tak spektakularny jak 30,1°C na Grenlandii, nie wystarcza, by mówić o długotrwałej zmianie. Meteorologia opiera się tu na prostym kryterium: aby potwierdzić stabilne ocieplenie, trzeba obserwować serie pomiarów z co najmniej 30 lat, gdzie wartości częściej przekraczają dotychczasowe średnie sezonowe.

W przypadku Grenlandii ten warunek jest już spełniony. Analizy wskazują, że od końca lat 90. klimat tej wyspy stał się o około 3–4°C cieplejszy w porównaniu z okresem sprzed rewolucji przemysłowej (1850–1900). Skala różnic zależy od regionu, ale trend jest jednoznaczny.

Wzrost takiej skali przekłada się na przyspieszony zanik lodowców, częstsze epizody roztopów i coraz liczniejsze sytuacje, gdy zimą na wyspie pojawiają się dodatnie temperatury. To już nie seria pojedynczych wybryków pogody, ale długotrwała zmiana charakteru całego regionu.

Dlaczego przypadek z 1915 roku wciąż ma znaczenie

Rekord z Ivittuut nie jest dowodem za lub przeciw tezie o ociepleniu klimatu. Pokazuje raczej, jak szerokie są naturalne wahania pogody. Tego typu zdarzenia pomagają kalibrować nasze oczekiwania: nawet w chłodnych regionach Ziemi mogą się zdarzyć dni przypominające niemal śródziemnomorski upał.

Takie epizody są także ostrzeżeniem, by nie wyciągać zbyt szybkich wniosków z pojedynczych wydarzeń. Jeden wyjątkowo mroźny sezon nie oznacza końca globalnego ocieplenia. Jeden niezwykle gorący dzień sprzed stu lat nie dowodzi, że dziś nic się nie zmieniło.

Klimat to statystyka, nie anegdota. Rekordy są fascynujące, ale o kierunku zmian decydują tysiące codziennych, przeciętnych pomiarów.

Co mówi ta historia o przyszłości Grenlandii?

Jeśli w epoce chłodniejszej niż obecna lokalnie udało się osiągnąć ponad 30°C, to przy cieplejszym klimacie granice możliwości przesuwają się jeszcze dalej. Oznacza to, że fale upałów na Grenlandii mogą w przyszłości być częstsze i silniejsze, nawet jeśli rzadko będą dotykały całej wyspy naraz.

Wyższe temperatury przyspieszają topnienie lądolodu, co z kolei wpływa na poziom mórz. Nawet pozornie lokalna fala ciepła może uruchomić kaskadę skutków: od większego spływu wód roztopowych, po zmiany w ekosystemach morskich i lądowych wokół wyspy.

Jak czytać informacje o rekordach temperatury

W kolejnych latach będziemy zapewne słyszeć o następnych rekordach – zarówno ciepła, jak i opadów, czy siły wiatrów. Warto patrzeć na nie z dwóch perspektyw:

• lokalna ciekawostka – pojedynczy dzień, który „wychodzi poza skalę”, opowiada o niezwykłej konfiguracji pogody;
• element większego obrazu – jeśli ekstremy pojawiają się częściej i w coraz większej liczbie miejsc, stają się częścią szerszego trendu klimatycznego.

Dla osób śledzących informacje o klimacie dobrym nawykiem jest sprawdzenie, czy dany rekord jest odosobnionym przypadkiem, czy wpisuje się w serię podobnych zdarzeń z ostatnich dekad. Wtedy łatwiej oddzielić sensacyjne nagłówki od rzetelnej oceny sytuacji.

W przypadku Grenlandii naukowcy są zgodni: wyspa już dziś jest wyraźnie cieplejsza niż sto czy sto pięćdziesiąt lat temu. A historia 30 stopni w Ivittuut przypomina, że natura potrafi zaskoczyć nawet tam, gdzie na pierwszy rzut oka „zawsze powinno być zimno”. Dzięki temu łatwiej zrozumieć, jak bardzo delikatna i jednocześnie dynamiczna potrafi być równowaga klimatyczna na naszej planecie.