Ziemia nagrzewa się dwa razy szybciej. Naukowcy ostrzegają przed granicą 1,5°C

Tempo ocieplania się Ziemi gwałtownie przyspieszyło i już teraz widzimy skutki, które jeszcze kilka lat temu wydawały się odległym scenariuszem.

Nowe analizy pokazują, że globalna temperatura rośnie obecnie mniej więcej dwa razy szybciej niż w poprzednich dekadach. Jeśli ten trend się utrzyma, kluczowa granica ocieplenia o 1,5°C może zostać przekroczona znacznie wcześniej, niż zakładały główne prognozy klimatyczne.

Skok tempa ocieplenia po 2014 roku

Badania opublikowane w czasopiśmie naukowym Geophysical Research Letters wskazują na wyraźny zwrot w danych po roku 2014. Naukowcy przeanalizowali pięć głównych zestawów pomiarów temperatury, m.in. NASA, NOAA i Berkeley Earth.

W praktyce oznacza to, że Ziemia nagrzewa się teraz mniej więcej dwa razy szybciej niż jeszcze kilkanaście lat temu. Ten wzrost nie mieści się już w granicach naturalnych wahań klimatu – coraz bardziej widać wpływ działalności człowieka.

Przeczytaj również: Michel Platini w roli szefa Marsylii? Odpowiedź nie pozostawia złudzeń

Zespół kierowany przez klimatologa Stefana Rahstorf’a z Uniwersytetu w Poczdamie wykorzystał dane European Centre for Medium-Range Weather Forecasts , aby sprawdzić, jak wygląda trend w ujęciu 20-letniej średniej. Z ich wyliczeń wynika, że globalna temperatura liczona względem epoki sprzed rewolucji przemysłowej może osiągnąć poziom 1,5°C już w najbliższych latach, potencjalnie nawet w okolicach 2028 roku.

Każde dodatkowe 0,1°C przekłada się na częstsze fale upałów, silniejsze burze, coraz bardziej niszczące powodzie oraz większe ryzyko uruchomienia procesów, których nie da się cofnąć.

Dlaczego Ziemia nagrzewa się szybciej?

Wzrost temperatury nie jest wyjaśniany jednym czynnikiem. Naukowcy wskazują na kombinację czynników, w której kluczową rolę odgrywa działalność człowieka – głównie emisja gazów cieplarnianych.

Przeczytaj również: Jak bezpiecznie jeździć na rowerze zimą po śniegu i lodzie

El Niño to tylko część układanki

Ostatnie lata przyniosły silne zjawisko El Niño , które naturalnie podnosi średnią temperaturę na Ziemi. To tropikalne wahanie temperatury oceanu na Pacyfiku wpływa na pogodę w skali całej planety. Można to porównać do doraźnego „podkręcenia” klimatyzacji na tryb grzania.

Analiza Rahstorf’a pokazuje jednak, że sam El Niño nie wystarcza, aby wytłumaczyć obserwowane przyspieszenie. Gdy badacze odfiltrowali wpływ tego zjawiska, przyspieszony trend nadal pozostawał widoczny. To sugeruje, że długofalowe ocieplenie napędzane przez człowieka zyskało nową dynamikę.

Przeczytaj również: Tak może wyglądać Ziemia za 250 mln lat. Francja w zaskakującym miejscu

Paradoks czystszego powietrza

Ciekawym i dość paradoksalnym elementem jest rola zanieczyszczeń powietrza. Chodzi przede wszystkim o dwutlenek siarki emitowany przez żeglugę morską i przemysł. Te cząsteczki tworzą w atmosferze aerozole, które odbijają część promieniowania słonecznego i działają jak delikatna „zasłona przeciwsłoneczna”.

Po 2020 roku wprowadzono ostrzejsze normy dla paliw używanych w żegludze, co mocno zmniejszyło ilość dwutlenku siarki w powietrzu nad oceanami. Dla zdrowia ludzi to ogromna korzyść – mniej smogu, mniej chorób płuc i serca. Z perspektywy klimatu oznacza to jednak, że ta częściowo ochronna „mgiełka” zniknęła i więcej energii słonecznej dociera do powierzchni Ziemi.

Oczyszczając powietrze z toksycznych zanieczyszczeń, niechcący odsłoniliśmy pełną skalę efektu cieplarnianego, który wcześniej był częściowo przykryty przez aerozole.

Badanie wykazało, że przyspieszenie ocieplenia jest statystycznie bardzo mocno potwierdzone – z prawdopodobieństwem na poziomie około 98 procent. Dla naukowców to sygnał, że mamy do czynienia z rzeczywistą zmianą trendu, a nie chwilową anomalią.

Nieodwracalne punkty krytyczne coraz bliżej

Rosnąca temperatura nie oznacza tylko cieplejszych lat. Zmienia się cała równowaga systemu klimatycznego, który ma pewne granice odporności. Po ich przekroczeniu pojawiają się tzw. punkty krytyczne – procesy, które ruszają lawinowo i trudno je zatrzymać.

Topniejące lądolody i poziom mórz

Najczęściej wymieniane punkty krytyczne dotyczą ogromnych pokryw lodowych na Grenlandii i w Zachodniej Antarktydzie . Jeśli temperatura globalna utrzyma się zbyt długo na podwyższonym poziomie, lód w tych regionach może zacząć topnieć w sposób praktycznie nieodwracalny, nawet gdyby w przyszłości udało się ograniczyć emisje.

• utrata części lądolodu Grenlandii oznacza wzrost poziomu mórz o kilka metrów;
• rozpad lodu w Zachodniej Antarktydzie może dodać kolejne metry;
• zagrożone zostają przybrzeżne miasta, delty rzek i wyspy zamieszkane przez setki milionów ludzi.

Tu nie chodzi wyłącznie o odległą przyszłość. Już obecnie rosnący poziom mórz powoduje coraz częstsze zalewanie nisko położonych terenów podczas silnych sztormów i przypływów. Przyspieszenie globalnego ocieplenia może uruchomić proces, którego inżynieria ochrony wybrzeża zwyczajnie nie nadąży opanować.

Amazonia, prądy morskie i globalna pogoda

Naukowcy zwracają uwagę, że przyspieszone ocieplenie grozi także innymi przełomowymi zmianami. Wśród nich wymienia się możliwe osłabienie lub zaburzenie wielkich prądów morskich na Atlantyku, które odpowiadają m.in. za łagodny klimat w Europie. Kolejny przykład to Amazonia , której część może przekształcić się z wilgotnej dżungli w suchszy ekosystem, jeśli susze staną się zbyt częste, a wylesianie się utrzyma.

Naukowcy podkreślają, że przyspieszenie ocieplenia jest już widoczne w danych, nawet jeśli dokładna wartość nowego tempa wciąż podlega dyskusji. Kolejne lata dostarczą bardziej szczegółowego obrazu, ale kierunek zmian jest jasny.

Co oznacza granica 1,5°C w praktyce?

Porozumienie paryskie wyznaczyło cel: zatrzymać wzrost średniej temperatury Ziemi „znacznie poniżej” 2°C i dążyć do ograniczenia go do 1,5°C. Ten pozornie niewielki ułamek stopnia robi ogromną różnicę, bo statystyka ekstremalnych zjawisk rośnie bardzo szybko wraz z temperaturą.

Przekroczenie 1,5°C nie oznacza jednego konkretnego dnia, gdy „stanie się coś strasznego”. Chodzi o długoterminową średnią – jeżeli przez dwie dekady globalna temperatura będzie utrzymywać się na takim poziomie, ryzyko groźnych konsekwencji rośnie skokowo.

Dla zwykłego mieszkańca może to oznaczać m.in. częstsze fale upałów powyżej 35°C, większe kłopoty z dostępem do wody w niektórych regionach, a także drożejącą żywność z powodu strat w rolnictwie. W krajach nadmorskich ryzyko powodzi sztormowych stanie się codziennym tematem planowania przestrzennego.

Co możemy zrobić – od polityki po codzienne wybory

Przyspieszenie ocieplenia nie oznacza, że wszystko jest już przesądzone. Oznacza natomiast, że margines błędu drastycznie się kurczy. Szybszy wzrost temperatury skraca czas na redukcję emisji, ale jednocześnie wzmacnia argument, by działać zdecydowanie.

Największy wpływ mają decyzje systemowe: miks energetyczny, transport publiczny, standardy budownictwa, wsparcie dla OZE, ograniczanie wylesiania. Bez zmian na tych poziomach pojedyncze działania nie wystarczą. Z drugiej strony to właśnie społeczne naciski, wyniki wyborów i codzienne wybory konsumenckie wyznaczają kierunek polityk klimatycznych.

W praktyce liczy się więc zarówno to, jak ogrzewamy dom, czym dojeżdżamy do pracy czy co jemy, jak i to, jakie regulacje popieramy w debacie publicznej. Badania takie jak opisane analizy Rahstorf’a dostarczają twardych danych, które pomagają odsiać mity od realnych informacji. Bez zrozumienia tempa zmian trudno sensownie zaplanować adaptację – od zabezpieczenia miast przed upałami i powodziami po zmianę sposobu uprawy roli.

Przyspieszające ocieplenie działa trochę jak przyspieszający pociąg: im wcześniej zaciągniemy hamulec, tym krótsza będzie droga hamowania i mniejsze szkody. Każde opóźnienie oznacza ostrzejsze hamowanie w przyszłości – bardziej kosztowne, bardziej bolesne i trudniejsze politycznie. Dlatego naukowcy tak mocno podkreślają wagę każdego ułamka stopnia i każdej dekady, którą mamy jeszcze do dyspozycji.