Zapomniany radziecki okręt podwodny przecieka od 1989 roku. Co trafia do morza?

Na dnie Morza Norweskiego, na głębokości prawie 1700 metrów, spoczywa wrak radzieckiego okrętu podwodnego K-278 Komsomolec. Ta jednostka z reaktorem jądrowym na pokładzie zatonęła w 1989 roku po pożarze, który załoga nie była w stanie opanować. Przez ponad trzydzieści lat nikt nie wiedział, jak poważny jest problem z reaktorem. Dopiero teraz norwescy naukowcy ujawnili, że sytuacja jest gorsza, niż sądzono.

Na dnie Morza Norweskiego od ponad trzech dekad spoczywa wrak radzieckiego okrętu podwodnego z reaktorem jądrowym na pokładzie.

Po pożarze w 1989 roku jednostka K-278 Komsomolec zatonęła na głębokości blisko 1700 metrów. Dopiero teraz naukowcy pokazują, jak naprawdę wygląda sytuacja: z uszkodzonego reaktora do wody regularnie przedostają się substancje promieniotwórcze. Badacze uspokajają, że dziś ryzyko dla ludzi i ekosystemu jest niewielkie, ale nikt nie ma złudzeń – to tykająca bomba z czasów zimnej wojny.

Katastrofa z końca zimnej wojny

W kwietniu 1989 roku radziecki okręt podwodny K-278 Komsomolec odbywał patrol w Morzu Norweskim. Na pokładzie znajdował się reaktor jądrowy napędzający jednostkę oraz uzbrojenie torpedowe. Podczas rejsu doszło do pożaru, którego załoga nie była w stanie opanować. Okręt zatonął na głębokości około 1680 metrów.

Wrak szybko stał się obiektem zainteresowania służb wojskowych i naukowców. Powód był prosty: w kadłubie wciąż tkwił reaktor jądrowy i materiały promieniotwórcze, które w razie uszkodzenia mogą przedostawać się do morza. Przez lata brakowało jednak szczegółowych danych o skali problemu.

Nowe badania: reaktor od lat wypuszcza radionuklidy

Norwescy badacze monitorują wrak od lat 90. Regularne wyprawy z użyciem zdalnie sterowanych robotów i specjalistycznych czujników pozwoliły krok po kroku zbudować obraz tego, co dzieje się z reaktorem i otoczeniem wraku.

Analizy pokazują, że z reaktora od ponad 30 lat okresowo uwalniają się materiały promieniotwórcze, które rozchodzą się w wodzie w postaci wyraźnych „pióropuszy”.

Reaktor, zamknięty w stalowo-ołowianej osłonie, stopniowo koroduje. W miejscach największych uszkodzeń powstają nieszczelności, przez które przedostają się radionuklidy. Naukowcy zidentyfikowali kilka kluczowych stref wycieku: okolice przedziału reaktora oraz fragment instalacji wentylacyjnej.

Jakie substancje wydostają się do morza?

W próbkach wody pobieranych tuż przy wraku wykryto przede wszystkim izotopy:

• strontu,
• cezu,
• uranu,
• plutonu.

Są to typowe pierwiastki promieniotwórcze kojarzone z reaktorami jądrowymi i bronią nuklearną. Największe wrażenie robią wartości stężeń strontu i cezu mierzone bezpośrednio przy kadłubie.

W pobliżu wraku poziom niektórych radionuklidów sięga od kilkuset tysięcy do kilkuset tysięcy razy więcej niż w typowej wodzie Morza Norweskiego.

To brzmi groźnie, ale te ekstremalne wartości dotyczą bardzo małych objętości wody w bezpośredniej bliskości reaktora. Kluczowe pytanie brzmi: jak szybko takie skażenie rozcieńcza się i znika w ogromnej masie morskiej wody?

Czy Morze Norweskie jest zagrożone?

Norweski zespół badawczy, który przez lata zbierał dane, ocenia, że obecne wycieki nie stanowią realnego zagrożenia dla rybołówstwa ani zdrowia ludzi. Obserwacje prowadzone są nie tylko w wodzie, ale też wśród organizmów zasiedlających wrak.

Sprawdzono m.in. gąbki, koralowce i ukwiały rosnące bezpośrednio na kadłubie. W ich tkankach pojawiły się nieco podwyższone ilości cezu promieniotwórczego. Co ważne, nie zaobserwowano u tych organizmów widocznych uszkodzeń czy deformacji. Badacze mierzyli również poziom skażenia osadów dennych w pobliżu reaktora i na większym dystansie.

Wyniki wskazują na niewielkie podwyższenie radioaktywności przy samym wraku, przy jednocześnie bardzo słabym śladzie skażenia w osadach dalej od okrętu.

Głównym mechanizmem ochronnym okazuje się tu sama natura: ogromna ilość wody i stałe prądy morskie. Radionuklidy, które wydostają się z reaktora, szybko mieszają się z wodą i rozpraszają na dużej przestrzeni, co obniża ich stężenie do poziomu mierzalnego tylko specjalistyczną aparaturą.

Dlaczego wyciek nie jest stały?

Wyciek z Komsomolca nie przypomina nieprzerwanego strumienia z uszkodzonego zbiornika. Naukowcy opisują go raczej jako serię epizodów. Co jakiś czas z określonych miejsc kadłuba wydobywają się gęstsze „chmury” skażonej wody, po czym intensywność zjawiska spada.

Badacze wiążą tę nieregularność z kilkoma czynnikami:

• postępującą korozją metalu i otwieraniem się kolejnych mikropęknięć,
• zmianami ciśnienia wewnątrz przedziału reaktora,
• ruchami wody przy dnie i lokalnymi prądami, które okresowo „wypłukują” wnętrze wraku.

Każda ekspedycja badawcza daje tylko fragment obrazu. Z tego powodu norweski program monitoringu jest rozpisany na lata i zakłada kolejne pomiary, aby uchwycić długoterminowe trendy.

Co będzie się działo z wrakiem za 10 czy 50 lat?

Najwięcej pytań budzi przyszłość wraku. Konstrukcja ma już ponad trzy dekady kontaktu z bardzo agresywnym środowiskiem – słoną, zimną wodą pod ogromnym ciśnieniem. Stal, z której zbudowano kadłub, rdzewieje, a osłony reaktora powoli słabną.

Naukowcy z Norwegii podkreślają, że na razie sytuacja jest pod kontrolą i nie ma przesłanek, by bić na alarm na skalę globalną. Zaznaczają jednak, że to obiekt, który wymaga ciągłego nadzoru – im bardziej będzie się rozpadał, tym łatwiej większe ilości radionuklidów trafią do morza w krótkim czasie.

Dlaczego po prostu nie wydobyć okrętu?

Pomysł odholowania wraku lub wydobycia samego reaktora pojawia się regularnie, także w debacie publicznej. W praktyce to ekstremalnie skomplikowana operacja techniczna. Okręt leży głęboko, w trudnym rejonie o niesprzyjających warunkach pogodowych, a każdy błąd podczas podnoszenia konstrukcji mógłby skończyć się gwałtownym uwolnieniem dużych ilości promieniotwórczych substancji.

Inżynierowie muszą więc ważyć dwa rodzaje ryzyka:

• powolne, kontrolowane wycieki, jakie obserwujemy dziś,
• możliwą katastrofę w trakcie nieudanej próby wydobycia lub uszczelniania wraku.

Na tym etapie większość ekspertów skłania się ku scenariuszowi dalszego monitoringu, z rozważaniem działań technicznych dopiero wtedy, gdy dane pokażą wyraźne przyspieszenie degradacji osłon reaktora.

Co oznacza skażenie dla zwykłych ludzi?

Dla mieszkających w Polsce czy w innych krajach Europy kluczowe jest pytanie, czy takie wycieki mają w ogóle znaczenie dla codziennego życia. Na podstawie obecnych danych odpowiedź jest dość jednoznaczna: nie wpływają na bezpieczeństwo ryb czy owoców morza trafiających do sklepów, ani na poziom promieniowania mierzalny na wybrzeżach.

Inna sprawa to zaufanie społeczne. Okręty podwodne z napędem jądrowym są wciąż w aktywnej służbie w kilku flotach. Historia Komsomolca uświadamia, że nawet po zakończeniu kariery militarnej mogą przez dziesięciolecia pozostawać źródłem potencjalnego problemu. Każda kolejna katastrofa tego typu powiększa „dziedzictwo” radzieckiej i rosyjskiej techniki wojskowej na dnie mórz i oceanów.

Temat tego wraku dobrze pokazuje też różnicę między ostrym, spektakularnym zagrożeniem, jak awaria reaktora na lądzie, a cichym, rozciągniętym w czasie ryzykiem. Wycieki z Komsomolca raczej nie wywołają nagłej katastrofy ekologicznej. Mogą za to przez następne dekady zmuszać do kosztownego monitoringu i stałej czujności. Dla krajów nadmorskich, także dla państw bałtyckich, to ważna lekcja na przyszłość przy planowaniu polityki wobec wraków z napędem jądrowym i składowisk podmorskich.