W porcie Kopenhagi odnaleziono okręt widmo z czasów Napoleona

Kopenhaskie portowe dno skrywało przez 225 lat tajemnicę z czasów wojen napoleońskich. Duński okręt liniowy Dannebroge, potężna jednostka bojowa o długości niemal 50 metrów, zatonęła w 1801 roku podczas zaciętej bitwy z brytyjską flotą dowodzoną przez admirała Horatia Nelsona. Dziś jej szczątki zostały odkryte zaledwie kilkanaście metrów pod powierzchnią mulistej wody — niedaleko miejsca, gdzie miasto planuje wzniesienie nowej dzielnicy mieszkaniowej.

Spod mulistego dna portu w Kopenhadze wychyla się historia sprzed 225 lat.

Na jej pokładzie były ogień, dym i setki ludzi.

Chodzi o potężny duński okręt liniowy Dannebroge, zatopiony w 1801 roku podczas ataku brytyjskiej floty pod dowództwem Horatia Nelsona. Dziś jego szczątki leżą ledwie kilkanaście metrów pod wodą, dokładnie tam, gdzie ma powstać nowe sztuczne osiedle dla współczesnych mieszkańców stolicy Danii.

Wrak pod nosem wielkiego projektu budowlanego

Archeolodzy z Viking Ship Museum nie szukali romantycznych widoków w przejrzystej wodzie. Pracowali w ciemnym, zamulonym porcie, pełnym złomu i współczesnych instalacji. Nurkowie poruszają się tam niemal po omacku, przy widoczności spadającej chwilami do zera. Mimo to udało się wskazać, że rozległe konstrukcje drewniane na głębokości około 15 metrów to właśnie Dannebroge.

Do identyfikacji nie wystarczyło jedno trafione przypuszczenie. Zespół zestawił kilka typów danych:

• stare mapy i plany portu z początku XIX wieku,
• nowoczesne pomiary sonarowe i skany dna,
• wymiary i układ zachowanych fragmentów kadłuba,
• rodzaj oraz rozkład znalezionych przedmiotów,
• datowanie drewna metodą dendrochronologiczną.

Analiza słojów drewna wskazała, że użyty materiał odpowiada czasom budowy dużych okrętów wojennych z przełomu XVIII i XIX wieku. Rozmiary elementów oraz ich układ pasowały do potężnego okrętu liniowego, który według źródeł miał zatonąć w tym rejonie. Kiedy z dna zaczęły wychodzić typowo wojskowe artefakty – w tym działa – układ układanki stał się jasny.

Wrak znajduje się dokładnie w strefie przyszłego sztucznego półwyspu Lynetteholm. Archipelag biurowców i mieszkań ma powstać nad miejscem, gdzie w 1801 roku tonęli marynarze.

Okręt, który miał zatrzymać Nelsona

Aby zrozumieć wagę znaleziska, trzeba cofnąć się do 2 kwietnia 1801 roku. W Europie trwają wojny napoleońskie, a mocarstwa handlowe spierają się o kontrolę nad szlakami morskimi. Dania jest częścią tzw. ligi państw neutralnych, próbujących chronić własny handel przed brytyjską dominacją. Londyn uznał to za zagrożenie i wysłał flotę, by złamać opór Kopenhagi.

Dannebroge był jednym z filarów duńskiej linii obrony przy wejściu do portu. Prawie pięćdziesięciometrowy okręt liniowy dysponował potężną artylerią, a jego zadaniem było powstrzymać lub przynajmniej spowolnić brytyjskie okręty kierujące się ku stolicy.

Podczas zaciętej wymiany ognia Dannebroge stał się jednym z głównych celów. Brytyjskie salwy rozrywały pokłady i burty, aż na okręcie wybuchł pożar. W tego typu bitwie sam ogień bywa groźniejszy niż kolejne pociski. Okręt wojenny to w tamtych czasach wielka, drewniana skrzynia na proch, skrzynie z amunicją, smołowane liny i suche żagle.

Źródła przytaczane przez media wskazują, że płonący Dannebroge unosił się jeszcze przez jakiś czas, po czym eksplodował i poszedł na dno. W historiografii brytyjskiej bitwa zapisała się głównie dzięki brawurowym manewrom Nelsona. Teraz przypomina o sobie zupełnie inna perspektywa – ludzi zamkniętych we wnętrzu płonącej, drewnianej fortecy.

Z relacji archeologów wynika, że przebywanie w takim okręcie podczas ostrzału przypominało pułapkę. Groziły nie tylko kule, lecz również roje ostrych jak brzytwa drzazg z rozrywanych burt.

Życie i śmierć zapisane w przedmiotach

Na dnie portu leżą nie tylko działa i belki. Dannebroge zatrzymał w sobie migawkę codzienności marynarzy. Z wraku wydobyto już m.in. elementy uzbrojenia, ale też drobne ślady życia: buty, butelki, fragmenty ceramiki, resztki umundurowania, metalowe odznaki i części koszy z wikliny.

Każdy z takich przedmiotów dopowiada fragment historii:

Najbardziej poruszającym znaleziskiem pozostaje fragment ludzkiej żuchwy. Badacze przypuszczają, że to część szczątków jednego z dziewiętnastu marynarzy uznanych za zaginionych po wybuchu. Tego typu odkrycie zmienia sposób myślenia o miejscu. Portowa „lokalizacja X” staje się potencjalnym grobem wojennym, a prace nabierają nie tylko charakteru naukowego, lecz także etycznego.

Pamięć narodowa ściera się z buldożerami

Dla Duńczyków bitwa pod Kopenhagą to dobrze znany epizod z podręczników. Mówi o państwie, które próbuje zachować neutralność handlową, a jednocześnie broni dostępu do własnej stolicy przed flotą największego wówczas mocarstwa morskiego. Dannebroge jest jednym z symboli tej próby oporu.

Nowe znaleziska pozwalają skonfrontować patetyczne obrazy z realiami walki. Zamiast malowniczych scen z obrazów pojawia się muł, spalone drewno, resztki wyposażenia i kości. Dla archeologów to szansa na nowe, bardziej przyziemne spojrzenie na dawne bohaterstwo – oparte nie na legendach, lecz na namacalnych śladach.

Problem w tym, że wrak leży dokładnie tam, gdzie miasto planuje wielki projekt infrastrukturalny. Lynetteholm ma stworzyć nową dzielnicę, a przy okazji pełnić funkcję ochronną przed zagrożeniami związanymi z poziomem morza. W praktyce oznacza to napięty kalendarz dla badaczy: muszą zdążyć z dokumentacją zanim w ruch pójdą rury, ścianki szczelne i koparki.

Archeolodzy balansują między kalendarzem inwestora a odpowiedzialnością za jedyne w swoim rodzaju archiwum z początku XIX wieku.

Port jako pole bitwy i magazyn niewybuchów

Sam teren badań okazuje się wymagający również z innych powodów. Wokół wraku zalegają liczne kule armatnie. To pozostałość po zmasowanym ostrzale sprzed ponad dwóch stuleci. Każde takie znalezisko to potencjalny obiekt do zabezpieczenia przez saperów, a jednocześnie bezcenne źródło danych o samym starciu – kalibrach dział, kierunku ognia czy intensywności walki na poszczególnych odcinkach linii obrony.

Cała sytuacja przypomina, że w dnie nowoczesnych portów tkwi często więcej historii, niż w muzealnych salach. Tyle że na tych „archiwach” trzeba dziś budować drogi, tunele i nabrzeża. Kopenhaga nie jest wyjątkiem – z podobnymi dylematami mierzą się choćby porty w Antwerpii, Hamburgu czy Gdańsku.

Dlaczego taki wrak interesuje także współczesnych Polaków

Dannebroge to wprawdzie duńska historia, ale dotyka zjawiska znanego z całej Europy. Wiele dzisiejszych portów i kurortów powstało na dawnych polach bitew morskich. Każdy większy projekt hydrotechniczny, od falochronu po terminal kontenerowy, może odsłonić podobne znaleziska – od dział po ludzkie szczątki.

Dla czytelników z Polski może to brzmieć znajomo, gdy przypomnimy chociażby wraki z rejonu Helu, Zatoki Gdańskiej czy ujścia Wisły. Na dnie Bałtyku leżą jednostki z wojen szwedzkich, pierwszej i drugiej wojny światowej oraz okresu zimnej wojny. Część z nich zawiera wciąż paliwo, amunicję, a nawet materiały trujące. Kwestia „co z tym zrobić” coraz częściej wraca w debacie publicznej.

Historia Dannebroge pokazuje jeszcze jeden aspekt: jak bardzo szczegółowo archeologia potrafi dziś czytać materiały z wraku. Z pozornie niepozornej klamry od buta można wyciągnąć wnioski o łańcuchach dostaw, o majstrach, którzy szyli mundury, o relacjach między państwami, które wymieniały się towarami.

Dla miast nadmorskich oznacza to, że każde zaniedbane nabrzeże może kryć kompletną „scenę” z przeszłości – z wyposażeniem, bronią, a czasem również z ofiarami. Im bardziej dynamicznie port się rozwija, tym mocniej rośnie ryzyko bezpowrotnego zniszczenia takich miejsc, zanim ktoś zdąży je choćby sfotografować i opisać.

Wojna widziana z poziomu desek pokładu

Zwykle wojny napoleońskie kojarzą się z ruchami flot, nazwiskami dowódców i przesuwającymi się liniami na mapie. Wrak w kopenhaskim porcie pozwala zejść o kilka pięter niżej – dosłownie do poziomu mokrego pokładu, na którym ślizgały się kule armatnie i spadające maszty. Tam właśnie działała załoga, często rekrutowana z biedniejszych warstw społeczeństwa, których nazwiska w oficjalnych raportach w ogóle się nie pojawiają.

Drobne, zniszczone przedmioty z Dannebroge przypominają, że to nie anonimowe „siły zbrojne” przegrywają lub wygrywają bitwy, tylko konkretni ludzie. Takie spojrzenie coraz mocniej wpływa także na politykę pamięci: państwa zaczynają traktować zatopione okręty nie wyłącznie jako relikty techniki, ale też miejsca pamięci, z którymi wiąże się odpowiedzialność moralna.

Kiedy w najbliższych latach w Kopenhadze ruszą prace przy Lynetteholm, wrak Dannebroge stanie się testem, jak pogodzić szybki rozwój miasta z szacunkiem dla przeszłości. Pod wodą wciąż leżą odpowiedzi na pytania o realia wojny sprzed 225 lat – i to od decyzji podejmowanych dzisiaj zależy, ile z nich uda się jeszcze odczytać.