Tajemniczy średniowieczny tunel w Niemczech. Ukryty wśród grobów sprzed 6 tysięcy lat

Na wzgórzu w środkowych Niemczech archeolodzy natrafili na coś, czego nikt się tam nie spodziewał – wąski korytarz sprzed setek lat ukryty w bardzo dużo starszym cmentarzysku.

Prace przygotowawcze pod budowę farmy wiatrowej zamieniły się w pełnoprawne badania archeologiczne. Pod warstwami ziemi i kamieni okazało się, że to miejsce służyło ludziom nie przez stulecia, ale przez całe tysiąclecia – od pierwszych rolników po mieszkańców średniowiecznych wsi.

Średniowieczny tunel, który udawał grób

Odnaleziony obiekt leży w regionie Harzu, w środkowej części Niemiec. Archeolodzy prowadzili tam tzw. badania ratownicze przed montażem turbin wiatrowych. W pierwszej chwili wszystko wskazywało na typową konstrukcję grobową: podłużny rów o długości około dwóch metrów, przykryty dużą kamienną płytą.

Tak właśnie często wyglądają groby z późnego neolitu czy z epoki brązu. Zespół terenowy spodziewał się więc kolejnej dawki dobrze znanego materiału. Przełom nastąpił, gdy wykop pogłębiono – rów nie kończył się na poziomie płyty, tylko schodził coraz niżej, a jego ściany wyraźnie tworzyły wąski korytarz.

Ostatecznie okazało się, że zamiast pojedynczej mogiły odkryto fragment naziemnego wzniesienia, pod którym kryje się sztucznie wydrążona, wielometrowa galeria z czasów średniowiecza.

Eksperci zidentyfikowali ją jako tzw. erdstall – typ podziemnych korytarzy spotykanych głównie w krajach niemieckojęzycznych i w Europie Środkowej. To gęsta sieć niskich, bardzo wąskich przejść, które czasem poszerzają się w małe „komory”. W wielu miejscach wejście do nich maskowano, a dostęp wymagał czołgania się.

Ceramika i detale, które zdradziły wiek korytarza

O wieku struktury przesądziły znaleziska zalegające w jej wnętrzu. W zasypisku tunelu archeolodzy odnaleźli:

• fragmenty naczyń glinianych datowanych na późne średniowiecze,
• obrobione kamienie użyte do wzmocnienia ścian,
• niewielkie nisze i zagłębienia, typowe dla erdstalli znanych z innych stanowisk.

Te elementy pozwoliły wykluczyć interpretację grobową i przesunąć datowanie o kilka tysięcy lat w przód – w czasy, gdy okoliczne wsie funkcjonowały już w zupełnie innym porządku społecznym i religijnym niż pierwotni twórcy cmentarzyska.

Miejsce pochówku używane przez 6 tys. lat

Sama lokalizacja, na której wykryto tunel, od dawna uchodziła za interesującą z punktu widzenia archeologów. Wzgórze Dornberg odznacza się charakterystycznym ukształtowaniem terenu, co od prehistorii przyciągało ludzi zakładających tam cmentarzyska i miejsca kultu.

Badania wykazały, że na stosunkowo niewielkim obszarze nakładają się na siebie obiekty z bardzo różnych okresów:

Takie „nagromadzenie czasów” w jednym miejscu fascynuje badaczy. Jeden pagórek mieści ślady kilku zupełnie odmiennych kultur i wyobrażeń o śmierci. Widać też wyraźnie, że kolejne społeczności nie unikały dawnych grobów, lecz raczej wykorzystywały ich obecność.

Wzgórze Dornberg to przykład terenu, który dla mieszkańców różnych epok pozostawał ważny, choć każda z grup nadawała mu zupełnie inne znaczenia i funkcje.

Po co średniowiecznym mieszkańcom tunel w starym cmentarzysku?

Najciekawsze pytanie nie dotyczy samej konstrukcji, lecz jej funkcji. Dlaczego ktoś zadał sobie trud, by w miejscu pełnym pradawnych grobów zrobić wąski, niewygodny korytarz, do którego praktycznie nie da się wejść w pozycji stojącej?

Kryjówka na czas niepokoju

Jedna z roboczych interpretacji mówi, że erdstall mógł służyć jako schron. Ukształtowanie wzgórza, dawne fosse i kamienne nasypy tworzyły naturalny punkt obronny. Z takiego miejsca łatwiej kontrolować otoczenie, a jednocześnie z zewnątrz trudno je dobrze obserwować.

Jeśli doda się do tego ukryte wejście do wąskiego tunelu, powstaje całkiem skuteczna kryjówka, do której mogło wejść kilka osób, czasem z najcenniejszym dobytkiem. W razie zagrożenia – napadu, lokalnych walk czy grabieży – takie miejsce dawało możliwość przeczekania niebezpieczeństwa bez zwracania na siebie uwagi.

Miejsce rytuałów i „mocy” przodków

Druga hipoteza odwołuje się do sfery wierzeń. Obecność bardzo starych grobów mogła budzić respekt, a jednocześnie nadawać wzgórzu wyjątkowy charakter. W wielu kulturach obszary ze starożytnymi cmentarzyskami traktowano jako przestrzeń bliższą sferze nadprzyrodzonej.

Archeolodzy dopuszczają więc możliwość, że tunel powstał jako przestrzeń przeznaczona specjalnym obrzędom. Mógł służyć niewielkiej grupie ludzi, którzy w ciemności i odosobnieniu prowadzili praktyki religijne, inicjacje lub modlitwy „bliżej przodków”. Zamknięta, trudnodostępna forma korytarza sprzyjała tworzeniu atmosfery odcięcia od codzienności.

Z punktu widzenia mieszkańców średniowiecznej wsi dawne groby z neolitu czy z epoki brązu nie były „zwykłymi kamieniami”, ale śladami pradawnych, tajemniczych poprzedników, co mogło działać zarówno odstraszająco, jak i przyciągająco.

Czym właściwie są erdstalle i dlaczego tak mało o nich wiemy

Tunele podobne do tego z Dornberg znane są z różnych części Niemiec, Austrii czy Czech. Badacze notują je od ponad stu lat, a mimo to wciąż trudno o jednoznaczną interpretację. Wiele z nich nie zawiera żadnych przedmiotów, które pomogłyby dokładniej ustalić wiek i funkcję.

Typowy erdstall ma bardzo wąskie przejścia, czasem szerokie na kilkadziesiąt centymetrów, wysokość wymuszającą czołganie się i brak wyjścia w innym miejscu niż to główne. To dość słabo pasuje do funkcji komunikacyjnej czy magazynowej. Nie jest to też wygodne miejsce długotrwałego pobytu.

Ten kontrast – ogromny nakład pracy przy jednoczesnej „niepraktyczności” – sprawia, że wielu archeologów skłania się ku interpretacjom symbolicznym. Tunel mógł być ważny nie dlatego, że ułatwiał codzienne życie, ale dlatego, że odgrywał rolę w rytuałach, przeżyciach granicznych lub szczególnych momentach roku, takich jak przejście między porami roku czy określone święta kościelne.

Dlaczego takie znaleziska wiele mówią o naszym podejściu do przeszłości

Historia tunelu z Dornberg pokazuje, jak ludzie z różnych epok korzystają z tego samego miejsca, nadając mu kolejne znaczenia. Dla jednych była to przestrzeń pochówku, dla kolejnych – możliwa kryjówka lub miejsce obrzędów. W efekcie pod stopami dzisiejszych mieszkańców nakłada się kilka warstw pamięci, często już nieświadomie.

Dla współczesnej archeologii to dobra okazja, by opowiadać o ciągłości krajobrazu kulturowego. Wzgórze budziło emocje i przyciągało uwagę przez tysiąclecia, choć zmieniały się języki, religie i układy polityczne. Zrozumienie takiego miejsca wymaga spojrzenia szerzej niż na jeden okres – dopiero wtedy widać pełną historię relacji ludzi z konkretnym fragmentem ziemi.

W kontekście dzisiejszych inwestycji, zwłaszcza energetycznych czy infrastrukturalnych, takie znaleziska przypominają też o wartości badań poprzedzających budowy. Dzięki nim nie giną bez śladu elementy przeszłości, które jeszcze niedawno istniały tylko pod darnią i kamieniami. W tym przypadku farma wiatrowa stała się impulsem, żeby lepiej poznać pagórek użytkowany od sześciu tysięcy lat – od pierwszych rolników po budowniczych wąskiego średniowiecznego tunelu.