Pająk z bursztynu sprzed 35 mln lat zaskakuje naukowców w Europie

W kawałku bursztynu sprzed 35 milionów lat naukowcy znaleźli coś, co całkowicie zmienia dotychczasowy obraz historii pajęczaków w Europie. Drobny kosarz, zachowany z niezwykłą precyzją, okazał się grupy, która dziś w Europie nie występuje w ogóle. Międzynarodowy zespół badawczy z Niemiec i Bułgarii nazwał go Balticolasma wunderlichi – to pierwszy naukowy dowód na to, że podrodzina Ortholasmatinae miała kiedyś naturalny zasięg sięgający głęboko w Europę.

W kawałku bursztynu z terenów dzisiejszej Ukrainy i regionu bałtyckiego znaleziono drobnego pajęczaka, który nie powinien tam istnieć.

Nowy gatunek, zachowany z niezwykłą dokładnością, całkowicie burzy dotychczasowy obraz tego, gdzie w przeszłości żyły niektóre grupy pajęczaków. Okazuje się, że Europa była ich domem znacznie dłużej, niż ktokolwiek przypuszczał.

Maleńki „kosmita” w bursztynie z Europy

Międzynarodowy zespół badaczy z Niemiec i Bułgarii opisał nowy gatunek kosarza – drobnego pajęczaka spokrewnionego z pająkami, ale do nich nienależącego. Nazwano go Balticolasma wunderlichi. Naukowcy poznali go na podstawie dwóch wyjątkowo dobrze zachowanych okazów.

• jeden osobnik pochodzi z bursztynu z okolic Równego w północno‑zachodniej Ukrainie,
• drugi znaleziono w klasycznym bursztynie bałtyckim.

Oba okazy trafiły do muzeum historii naturalnej w Berlinie, gdzie zostały szczegółowo przebadane. Opis gatunku ukazał się w renomowanym czasopiśmie paleontologicznym i jest pierwszym naukowym potwierdzeniem, że podrodzina Ortholasmatinae – dziś całkowicie nieobecna w Europie – występowała tu 35 mln lat temu.

Nowy gatunek pokazuje, że grupa pajęczaków uchodzących dziś za egzotyczną miała kiedyś naturalny zasięg sięgający głęboko w Europę.

Trzy milimetry czystej „biżuterii” pod mikrotomografem

Zespół, którym kierował Christian Bartel z bawarskich kolekcji historii naturalnej, skorzystał z zaawansowanej mikrotomografii z użyciem promieniowania synchrotronowego w ośrodku DESY w Hamburgu. To technika, która pozwala zajrzeć w głąb bursztynu bez jego niszczenia i zbudować trójwymiarowy model uwięzionego w środku organizmu.

Modele 3D ujawniły skrajnie spłaszczone ciało długości poniżej 3 mm. Cały wierzch był pokryty siecią delikatnych grzbietów, układających się w regularny, siatkowy wzór. Głowotułów tworzył jakby wysunięty do przodu „kaptur”, a struktura wzgórka ocznego była bardzo złożona – typowa dla współczesnych przedstawicicieli Ortholasmatinae.

Mimo mikroskopijnych rozmiarów te pajęczaki należą do najbardziej ozdobnych form wśród kosarzy – ich pancerzyk wygląda jak misternie grawerowana zbroja.

Obecnie nauka zna tylko siedem żyjących rodzajów tej grupy, obejmujących łącznie 27 opisanych gatunków. Wszystkie występują daleko od Europy – w Azji Wschodniej, Ameryce Północnej i Ameryce Środkowej. Współczesny kontynent europejski nie ma już żadnego przedstawiciela Ortholasmatinae.

Dlaczego Europa straciła te ozdobne pajęczaki

Pojawia się więc niewygodne pytanie: skoro ich krewni radzą sobie dobrze na innych kontynentach, co sprawiło, że zniknęli właśnie stąd? Autorzy badań wskazują przede wszystkim na długotrwałe ochładzanie klimatu po epoce eocenu.

Od około 35 mln lat temperatura na Ziemi stopniowo spadała. Lodowce pojawiły się na biegunach, a strefy klimatyczne przesuwały się na południe. Jeśli Ortholasmatinae wymagały cieplejszych, wilgotnych lasów, ich siedliska w Europie mogły się kurczyć z każdą kolejną epoką, aż grupa całkiem znikła z kontynentu.

To na razie scenariusz najbardziej prawdopodobny, ale wciąż niepełny. Naukowcy mają za mało skamieniałości, żeby odtworzyć dokładną historię tej grupy na naszym kontynencie. Każdy nowy okaz w bursztynie może tę historię podważyć lub zaktualizować.

Bursztyn jak kapsuła czasu

Bursztyn powstaje z żywicy drzew, która w przeszłości spływała po pniach i gałęziach. Drobne zwierzęta, rośliny, drobiny gleby – wszystko, co wpadło w lepką żywicę, zostawało dosłownie zatrzymane w czasie. Po milionach lat taka skamieniała żywica staje się dla badaczy jednym z najcenniejszych źródeł informacji o dawnej faunie.

W odróżnieniu od typowych skamieniałości w skałach bursztyn zachowuje miękkie tkanki, czułki, aparat gębowy, a czasem nawet struktury tak delikatne jak włoski na odnóżach. Dla grup tak drobnych jak kosarze to praktycznie jedyny sposób, by poznać ich anatomię sprzed dziesiątek milionów lat.

Każdy organizm uwięziony w bursztynie to jak zdjęcie z aparatu, który ktoś uruchomił w eocenie – z pełnym detalem i w naturalnej pozie.

Nowy gatunek zwiększa liczbę kosarzy znanych z bursztynu bałtyckiego do 19, a z bursztynu z okolic Równego – do 7. Co ciekawe, sześć z tych gatunków pojawia się w obu złożach, co sugeruje, że ówczesne lasy na terenach dzisiejszej Polski, Litwy i Ukrainy były ze sobą silnie powiązane.

Małe zwierzę, duża wskazówka dla paleobiogeografii

Kosarze rzadko trafiają na okładki magazynów o prehistorii. Przyciągają mniej uwagi niż dinozaury czy ogromne ssaki. Dla naukowców są jednak cennym wskaźnikiem dawnych stref klimatycznych i połączeń między kontynentami.

Współczesny zasięg Ortholasmatinae – Azja Wschodnia, Ameryka Północna i Ameryka Środkowa – sugeruje, że ich przodkowie mogli kiedyś swobodnie przemieszczać się między tymi rejonami, korzystając z lądowych mostów, takich jak dawna droga przez północny Pacyfik czy rejon dzisiejszej Cieśniny Beringa. Obecność bliskich krewniaków w bursztynie Europy dokładnie w tym samym czasie wzmacnia taką interpretację.

Każda nowa skamieniałość pozwala więc doprecyzować mapę dawnych migracji. Im więcej takich punktów, tym lepiej da się zrozumieć, jak zmiany klimatu i ruchy płyt tektonicznych wpływały na rozprzestrzenianie się różnych grup zwierząt.

Dlaczego nazwy gatunków są tak skomplikowane

Nazwa Balticolasma wunderlichi brzmi jak łamaniec językowy, ale kryje w sobie konkretną informację. Pierwszy człon odnosi się do regionu bałtyckiego i powiązań z bursztynem z tego obszaru. Drugi to uhonorowanie badacza zajmującego się od lat pajęczakami w bursztynie. Takie nazewnictwo pozwala od razu skojarzyć pochodzenie i historię danego gatunku, a przy okazji upamiętnia ludzi stojących za ich opisem.

Co może z tego wynikać dla przyszłych badań

Kolekcje bursztynu w muzeach i prywatnych zbiorach liczą dziesiątki tysięcy okazów, z których część badano pobieżnie wiele dekad temu. Dzisiejsze techniki – takie jak mikrotomografia czy analiza chemiczna – pozwalają wrócić do tych samych kawałków i wydobyć z nich informacje, które kiedyś były niewidoczne.

Można się spodziewać, że nowe analizy nie tylko ujawnią następne, nieznane wcześniej gatunki kosarzy, pająków czy owadów. Mogą też znacząco zmienić obraz dawnej Europy: z chłodnego kontynentu kojarzonego głównie z zlodowaceniami na gęsty, ciepły las pełen egzotycznych form, które dziś kojarzymy raczej z Azją czy Ameryką tropikalną.

Dla przeciętnego odbiorcy znaleziska tego typu są także dobrym pretekstem, żeby inaczej spojrzeć na bursztyn jako taki. To nie tylko surowiec jubilerski, ale przede wszystkim nośnik bardzo szczegółowych informacji o przeszłości. Spacer po plaży po silnym sztormie może więc nabrać nowego sensu – drobna bryłka z inkluzją może w rzeczywistości kryć w sobie historię sprzed milionów lat, o której nauka jeszcze nie wie.