Oceany się gotują, ryby znikają: nowe badanie mrozi krew w żyłach

Globalne ocieplenie to nie tylko upały na lądzie – pod powierzchnią oceanów też robi się coraz goręcej, i to znacznie szybciej, niż się spodziewano. Naukowcy przeanalizowali dane z prawie 30 lat obejmujące 33 tysiące populacji ryb z półkuli północnej i wyniki nie pozostawiają złudzeń: nawet minimalne, powolne nagrzewanie się wód przy dnie oceanu prowadzi do drastycznych strat w życiu morskim. To nie przyszłościowa wizja – to proces, który dzieje się właśnie teraz i przekłada się na puste sieci rybaków, rosnące ceny ryb oraz mniej stabilne dostawy żywności.

Oceany nagrzewają się szybciej, niż zakładali nawet pesymiści, a naukowcy widzą już realny ubytek życia w głębinach.

Nowa analiza tysięcy populacji ryb z półkuli północnej pokazuje, że nawet minimalne skoki temperatury przy dnie oceanu potrafią wywołać drastyczne zmiany w ekosystemach. To nie abstrakcyjne prognozy na odległą przyszłość, lecz proces, który trwa tu i teraz i przekłada się na puste sieci rybaków, wyższe ceny ryb oraz mniej stabilne dostawy żywności.

Szokujące liczby: 7,2% mniej ryb za każdy „drobny” wzrost temperatury

Autorzy badania, opublikowanego w prestiżowym czasopiśmie naukowym, przeanalizowali dane o 33 tysiącach populacji ryb i innych organizmów z półkuli północnej z lat 1993–2021. Skupili się na tym, jak na życie morskie wpływa stałe, powolne nagrzewanie się wód przy dnie, a nie jedynie krótkotrwałe epizody, takie jak fale upałów w morzach.

Przy wzroście temperatury dna oceanicznego zaledwie o 0,1°C na dekadę średnia liczebność populacji spadała o 7,2%.

Na papierze wygląda to niepozornie. Ale gdy taki spadek kumuluje się przez wiele dekad i obejmuje całe baseny oceaniczne, mówimy o zmianie, która może przewrócić do góry nogami całe łańcuchy pokarmowe. W niektórych latach naukowcy odnotowali lokalny ubytek biomasy sięgający nawet blisko 20%.

Dlaczego ogrzewają się głębiny, a nie tylko powierzchnia

Większość ludzi kojarzy globalne ocieplenie z gorętszymi latami czy brakiem śniegu. Tymczasem oceany pochłaniają większość nadmiarowej energii z atmosfery, działając jak gigantyczny bufor. Problem w tym, że ten bufor jest coraz bardziej przeładowany.

Wzrost temperatury zaczyna się od powierzchni, ale z czasem ciepło powoli wnika w głąb. Wody przy dnie nagrzewają się wolniej, lecz znacznie stabilniej. I to właśnie tam żyją liczne gatunki ryb dennych, bezkręgowców, a także wiele stad ryb, które w ciągu dnia schodzą głębiej, by unikać drapieżników i światła.

• woda cieplejsza zawiera mniej tlenu, co utrudnia oddychanie organizmom morskim,
• wysoka temperatura przyspiesza metabolizm, więc zwierzęta potrzebują więcej pożywienia, którego często brakuje,
• zmienia się rozmieszczenie planktonu, podstawy morskiego łańcucha pokarmowego,
• gatunki migrują w poszukiwaniu chłodniejszych, bardziej sprzyjających warunków.

Ten miks czynników sprawia, że populacje w ciepłych rejonach zaczynają się kurczyć, a w chłodniejszych strefach przesuwają się i reorganizują. Dla rybołówstwa oznacza to chaos i ogromną niepewność.

Fale upałów w morzach potrafią mylić obraz sytuacji

Badanie pokazuje jeszcze jedną niewygodną prawdę: krótkotrwałe zjawiska mogą czasowo poprawiać sytuację w jednym miejscu, a jednocześnie ją pogarszać w innym, przez co łatwo błędnie zinterpretować dane.

Dobrym przykładem są szproty. Gdy ekstremalne ocieplenie dotknie rejony już dziś bardzo ciepłe, jak część Morza Śródziemnego, lokalne populacje tych ryb gwałtownie maleją. Równocześnie te same zjawiska sprzyjają rozwojowi szprotów w chłodniejszej części ich zasięgu, na przykład na Morzu Północnym.

Lokalne „wyskoki” liczebności w zimnych akwenach maskują powolne, ale rozległe kurczenie się zasobów ryb na tle całego oceanu.

Dla polityków i instytucji zarządzających rybołówstwem to poważne wyzwanie. Jeśli decyzje opierają się na krótkich seriach danych z jednego regionu, można łatwo dojść do fałszywego wniosku, że sytuacja się poprawia, gdy w rzeczywistości trwa systematyczny zjazd w dół.

Przegrzane oceany, przełowione łowiska

Choć nowe badanie skupia się na wpływie rosnącej temperatury, naukowcy podkreślają, że nie żyjemy w próżni. Zmiany klimatu nakładają się na inne presje, które od lat osłabiają ekosystemy morskie.

Najważniejszym z nich pozostaje przełowienie. Według Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa rośnie udział stad ryb eksploatowanych na granicy możliwości odnowy, a także tych, które już są nadmiernie wyławiane. Gdy do tego dochodzi cieplejsza, mniej natleniona woda, populacje tracą margines bezpieczeństwa.

Oceany działają więc jak system wielokrotnie przeciążony. Gdy jeden problem się nasila, inne stają się trudniejsze do opanowania. Naukowcy ostrzegają, że to połączenie presji może doprowadzić do nagłych, trudnych do odwrócenia załamań lokalnych ekosystemów.

Granica 1,5°C nie jest politycznym hasłem, tylko konkretną różnicą w liczbie ryb

Eksperci od lat powtarzają, że „każda dziesiąta stopnia ma znaczenie”. Nowe dane wreszcie pokazują, co to oznacza w praktyce pod powierzchnią wody. Jeśli tempo ocieplania oceanów przyspieszy choćby o kolejny ułamek stopnia na dekadę, modelowe prognozy wskazują na dalsze, trudne do powstrzymania straty w globalnych zasobach ryb.

Im szybciej rośnie temperatura przy dnie, tym szybciej wycofuje się życie – i tym mniej da się uratować klasycznymi metodami zarządzania rybołówstwem.

W praktyce oznacza to, że nawet najlepiej zaplanowane limity połowowe, strefy ochronne czy nowe systemy certyfikacji „zrównoważonych” połowów mogą nie wystarczyć, jeśli emisje gazów cieplarnianych wciąż będą rosnąć. Biolodzy porównują sytuację do pacjenta, który otrzymuje leki, ale wciąż pali dwie paczki papierosów dziennie.

Rekordowe ciepło w oceanach w 2023 roku

Osobne badanie opublikowane w innym czasopiśmie naukowym potwierdziło, że tak zwana zawartość ciepła w oceanach – czyli ilość energii, jaką zgromadziły – osiągnęła w 2023 roku najwyższy poziom w historii pomiarów. Trend ten rośnie nieprzerwanie od lat 60. XX wieku.

Dla ekosystemów morskich to nie jest tylko statystyka. Rekordowe ciepło oznacza częstsze i dłuższe fale upałów w morzach, większe ryzyko masowego bielenia raf koralowych, przerzedzanie stad ryb przydennych i bardziej chaotyczne prądy morskie, które przenoszą składniki odżywcze na inne obszary.

Konsekwencje odczuwa nie tylko przyroda, ale także ludzie. Miliony osób na świecie żyją bezpośrednio z rybołówstwa, a jeszcze większa część ludzkości korzysta z ryb jako ważnego źródła białka. Gdy oceany tracą zdolność utrzymania bogatej różnorodności gatunków, kruszy się także bezpieczeństwo żywnościowe i stabilność wielu gospodarek nadbrzeżnych.

Co można zrobić? Od polityki po wybory przy sklepowej ladzie

Badania nad wpływem ocieplenia oceanów nie zostawiają złudzeń: bez szybkiego ograniczenia emisji dwutlenku węgla i metanu trudno będzie zatrzymać trend kurczenia się zasobów ryb. Naukowcy wskazują kilka kierunków działań, które mogą złagodzić skutki obecnych zmian:

• radykalne cięcia emisji gazów cieplarnianych, w tym szybkie odchodzenie od paliw kopalnych,
• tworzenie dużych, dobrze egzekwowanych morskich obszarów chronionych,
• eliminacja przełowienia poprzez realne, a nie tylko „na papierze”, limity połowowe,
• wspieranie drobnych rybaków w dostosowaniu się do zmieniających się łowisk,
• lepszy monitoring ekosystemów morskich, który uwzględnia zarówno trend długoterminowy, jak i zmiany krótkotrwałe.

Na poziomie indywidualnym nie da się zatrzymać zmian klimatu jednym gestem, ale nasze wybory też mają znaczenie. Ograniczanie marnowania żywności, wybieranie certyfikowanych produktów rybnych, mniejsza zależność od mięsa i wsparcie dla polityk klimatycznych to realne cegiełki w większej układance.

Ciepły ocean to nie tylko problem ryb

Wzrost temperatury wód morskich wpływa na znacznie szersze procesy niż tylko rozmieszczenie ławic. Gorętsze oceany mogą sprzyjać silniejszym sztormom, zmieniać trasy huraganów, przyspieszać topnienie lodowców i podnoszenie poziomu morza. To z kolei oznacza częstsze powodzie sztormowe i erozję wybrzeży, a więc kolejne koszty dla społeczeństw.

Zmieniają się także tzw. usługi ekosystemowe, które oceany świadczą nam za darmo: pochłanianie dwutlenku węgla z atmosfery, filtracja zanieczyszczeń, stabilizowanie klimatu. Jeśli zbyt mocno osłabimy zdrowie morskich ekosystemów, ten niewidoczny na co dzień „system wsparcia życia” zacznie działać coraz mniej pewnie.

W świetle nowych danych trudno nadal traktować ogrzewanie się oceanów jak odległy problem naukowy. To raczej cichy, ale bardzo konkretny proces, który wpływa już na ceny ryb w sklepach, dostępność pożywienia dla setek milionów ludzi i zdolność planety do utrzymania stabilnych warunków życia. Każda dziesiąta stopnia mniej w oceanie to nie abstrakcja – to realna różnica w tym, ile życia uda się w nim zachować.