Nowy groźny gatunek mrówek dotarł do Niemiec. Naukowcy ostrzegają

Niemcy znalazły się na mapie inwazyjnych gatunków mrówek. W stuttgarckim ogrodzie zoologicznym Wilhelma biolodzy zidentyfikowali pierwsze w historii tego kraju stanowisko azjatyckiej mrówki igłowej – gatunku, który budzi niepokój naukowców na całym świecie. Co gorsza, to nie pojedynczy osobnik, lecz cała rozwijająca się kolonia z potomstwem, która najprawdopodobniej przetrwała już co najmniej jedną zimę.

W jednym z niemieckich ogrodów zoologicznych znaleziono mrówkę, której wcześniej na terenie kraju nie notowano.

Z pozoru niepozorny owad może stać się poważnym problemem – także dla ludzi.

Coraz cieplejszy klimat, globalny handel roślinami i towarami oraz brak naturalnych wrogów sprawiają, że egzotyczne gatunki coraz łatwiej zadomawiają się w Europie. Najnowszy przykład pochodzi ze Stuttgartu, gdzie badacze zidentyfikowali kolonię azjatyckiej mrówki uznawanej za inwazyjną i niebezpieczną.

Egzotyczna mrówka w samym sercu Stuttgartu

Cała historia zaczęła się przypadkiem. Student biologii z uniwersytetu w Hohenheim, spacerując z mamą po ogrodzie zoologicznym Wilhelma w Stuttgarcie, zauważył podejrzanie wyglądającą mrówkę. Owada sfotografował, a później przekazał specjalistom do oznaczenia.

Analiza przyniosła zaskakujący wynik: była to azjatycka mrówka z gatunku Brachyponera chinensis, po polsku określana często jako azjatycka mrówka igłowa. To pierwsze potwierdzone stwierdzenie tego gatunku na terenie Niemiec.

Na tym historia się nie zakończyła. Naukowcy przeszukali sąsiedni park Rosenstein i odkryli tam nie pojedyncze osobniki, lecz całą kolonię wraz z potomstwem. To sygnał, że mrówki nie tylko dotarły do miasta, ale prawdopodobnie przetrwały już co najmniej jedną zimę i zaczęły się rozmnażać.

Azjatycka mrówka igłowa została po raz pierwszy oficjalnie stwierdzona w Niemczech, i to od razu w formie aktywnie rozwijającej się kolonii.

Skąd wzięła się azjatycka mrówka w Europie?

Brachyponera chinensis pochodzi z obszarów wschodniej Azji. W ostatnich dekadach zaczęła pojawiać się w innych częściach świata, między innymi w Stanach Zjednoczonych, gdzie już wcześniej zwróciła uwagę ekologów i lekarzy.

Drogi, którymi takie gatunki trafiają do Europy, są dość dobrze znane. Najczęstsze „wehikuły” to:

• doniczkowe rośliny ozdobne przywożone z Azji,
• ziemia i podłoża ogrodnicze,
• palety i opakowania transportowe,
• kontenery z towarami wymagającymi przechowywania w umiarkowanej temperaturze.

Badacze ze Stuttgartu przypuszczają, że także w tym przypadku mrówki dotarły do Niemiec jako nieproszeni pasażerowie importowanych roślin lub innych materiałów. Miasta, pełne ciepłych zakamarków, szklarni i ogrodów, działają jak idealne „bramy wjazdowe” dla takich gatunków.

Dlaczego ten gatunek budzi tyle niepokoju

Opisany przypadek nie jest zwykłą ciekawostką przyrodniczą. Azjatycka mrówka igłowa w wielu krajach ma status gatunku inwazyjnego. To oznacza, że po zadomowieniu się może szkodzić lokalnym ekosystemom i generować koszty dla ludzi.

Zagrożenie dla rodzimych mrówek

Z badań prowadzonych w USA wynika, że ten gatunek potrafi wypierać rodzime mrówki. Tworzy dość zwarte kolonie i sprawnie broni terytorium, przez co lokalne gatunki stopniowo znikają z zajmowanych przez nią obszarów. Taki proces wpływa nie tylko na samą społeczność mrówek.

Mrówki pełnią wiele funkcji: rozkładają martwe organizmy, przenoszą nasiona, spulchniają glebę, stanowią pokarm dla innych zwierząt. Gdy miejsce kilku lokalnych gatunków zajmuje jeden, przybysz z innego kontynentu, cały łańcuch zależności może się rozregulować.

Ryzyko zdrowotne dla ludzi

Azjatycka mrówka igłowa nie tylko gryzie. Ma żądło, a jej ukłucie przypomina użądlenie przez osę. Dla części osób pozostanie to bolesną, ale niegroźną przygodą. Dla innych może zakończyć się znacznie gorzej.

Specjaliści z instytucji badawczych w Niemczech zwracają uwagę, że u osób wrażliwych mogą pojawić się gwałtowne reakcje alergiczne, łącznie z wstrząsem anafilaktycznym. Taki stan wymaga natychmiastowej pomocy medycznej. Z tego powodu gatunek trafił na unijną listę inwazyjnych gatunków stwarzających szczególne ryzyko.

Ukłucie tej mrówki może u części osób wywołać ciężką reakcję alergiczną, zagrażającą życiu.

Najwyższy poziom alarmu w klasyfikacji UE

Od 2025 roku azjatycka mrówka igłowa figuruje na tzw. unijnej liście gatunków inwazyjnych o znaczeniu dla całej wspólnoty. To najwyższa kategoria ryzyka w tym obszarze. Dla państw członkowskich oznacza to obowiązek ograniczania rozprzestrzeniania się takiego gatunku, a tam, gdzie to możliwe, również jego usuwania.

W praktyce chodzi między innymi o monitoring miejsc szczególnie narażonych na pojawienie się przybyszy: portów, magazynów, centrów ogrodniczych, dużych szklarni i miejskich parków. Naukowcy ze Stuttgartu rekomendują, by w tym regionie uruchomić system regularnych kontroli i szybkiego reagowania.

Inwazyjne mrówki nie są już wyjątkiem

Przypadek Stuttgartu wpisuje się w szerszy trend. Na terenie Niemiec, ale też innych krajów europejskich, coraz częściej rejestruje się mrówki spoza kontynentu. Część z nich rozprzestrzenia się po osiedlach mieszkaniowych, terenach przemysłowych czy ogródkach działkowych.

Takie gatunki potrafią:

• zajmować mieszkania i budynki gospodarcze,
• uszkadzać instalacje elektryczne, gniazdując w urządzeniach,
• być uciążliwe na placach zabaw i w parkach,
• uprzykrzać życie ogrodnikom i właścicielom działek.

Naukowcy podkreślają, że przypadek azjatyckiej mrówki igłowej nie jest odosobnionym incydentem, ale kolejnym sygnałem, że Europa musi się poważnie zająć tematem inwazyjnych mrówek. Szczególnie że w cieplejszych miastach takie organizmy znajdują warunki jeszcze lepsze niż w ich rodzimych siedliskach.

Klimat, transport i… nasze ogrody

Dlaczego właśnie teraz coraz częściej pojawiają się takie informacje? Jeden z kluczowych czynników to zmiana klimatu. Łagodniejsze zimy i dłuższe okresy ciepła sprzyjają przetrwaniu organizmów z cieplejszych stref. Gatunek, który dwadzieścia lat temu zamarzłby po pierwszym mrozie, dziś potrafi przetrwać całe sezony.

Drugim elementem jest tempo handlu. Gigantyczna wymiana roślin ozdobnych, drewna i produktów rolnych sprawia, że owady niemal codziennie podróżują między kontynentami. Gdy trafią do dużego miasta z licznymi parkami, szklarnami i ogrodami, często znajdują tam wszystko, czego potrzebują: ciepło, wilgoć i pożywienie.

Co mogą zrobić mieszkańcy i samorządy

Z perspektywy przeciętnego mieszkańca istotne są dwie kwestie: rozpoznanie zagrożenia i właściwa reakcja. Azjatycka mrówka igłowa jest dość charakterystyczna – zwykle ciemna, z wyraźnie wydłużonym ciałem i żądłem, którego używa, gdy czuje się zagrożona. Oczywiście laikom trudno pewnie oznaczyć gatunek, ale niepokojące zgromadzenia nietypowych mrówek w parku czy przy domu warto zgłosić lokalnemu urzędowi lub muzeum przyrodniczemu.

Samorządy z kolei mogą wprowadzać regularne kontrole w miejscach, gdzie najłatwiej o „pasażerów na gapę”: centrach ogrodniczych, dużych projektach zieleni miejskiej czy przy inwestycjach, w których wykorzystuje się dużo importowanych roślin i kruszyw.

Im szybciej wykryje się nowy gatunek inwazyjny, tym większa szansa, że uda się ograniczyć jego rozprzestrzenianie.

W dyskusji o inwazyjnych mrówkach coraz częściej pojawia się też wątek edukacji. Krótkie szkolenia dla pracowników firm ogrodniczych, zarządców terenów zielonych czy służb miejskich mogą znacząco zwiększyć szanse na szybkie wychwycenie niepokojących sygnałów.

Dla mieszkańców regionów, w których takie gatunki się pojawiły, ważne jest z kolei, by nie ignorować powtarzających się, silnych reakcji alergicznych po ugryzieniu mrówki czy użądleniu owada. W takich sytuacjach lekarze powinni mieć z tyłu głowy, że sprawcą może być nie tylko osa czy pszczoła, lecz także nowo zadomowiony gatunek mrówki z odległego kontynentu.