Jak z innej planety: księżycowy krajobraz 20 minut od Rzymu

Mało kto spodziewa się, że zaledwie rzut kamieniem od gwarnego Rzymu można poczuć się jak na Islandii czy w parku Yellowstone. Caldara di Manziana to ukryty skarb regionu Lacjum, gdzie dymiąca ziemia i bulgoczące błota tworzą scenerię godną filmu science-fiction. To fascynujący dowód na to, że natura potrafi zaskoczyć surrealistycznym pięknem tuż za progiem wielkiej metropolii.

Tu ziemia dymi, woda bulgocze, a krajobraz wygląda jak wyrwany z filmu o wulkanach, choć jesteśmy tuż pod Rzymem.

Ten niezwykły zakątek Lacjum, nazywany czasem „małą Islandią” lub „włoskim Yellowstone”, zachwyca geotermicznymi zjawiskami, rzadkimi lasami brzozowymi i spokojnymi ścieżkami idealnymi na leniwą, weekendową wycieczkę.

Gdzie ziemia oddycha: czym jest Caldara di Manziana

Caldara di Manziana to chroniony pomnik przyrody o powierzchni około 90 hektarów, położony w regionie Lacjum, niedaleko jeziora Bracciano i zaledwie kilkadziesiąt minut jazdy od Rzymu. Z lotu ptaka widać wyraźnie, że to nie jest zwykła łąka czy las, lecz zagłębienie w terenie – stary krater związany z dawną aktywnością wulkaniczną.

Obszar ten powstał około 600 tysięcy lat temu podczas erupcji dużego wulkanu Sabatino. To, co dziś wygląda jak spokojna, zielona okolica z białawą niecką pośrodku, kryje w sobie nadal aktywne procesy geotermalne.

Caldara di Manziana to jedno z nielicznych miejsc w Europie, gdzie można bezpiecznie oglądać żywe przejawy „oddychającej” ziemi: bulgoczące, chłodne źródła siarkowe i unoszące się z gruntu smugi gazu.

Dymiące pola i „zimne gejzery” niedaleko Rzymu

Najbardziej spektakularna część rezerwatu to płaska, niemal biała niecka torfowiskowa. Już z daleka czuć charakterystyczny, ostry zapach siarki. Im bliżej środka, tym wyraźniej widać coś, co wielu turystom kojarzy się z Islandią: szare kałuże, z których nieustannie wydobywają się bąble gazu.

Te bulgoczące oczka wodne często nazywa się „małymi gejzerami niedaleko Rzymu”, choć z naukowego punktu widzenia to coś innego. Woda ma tutaj około 20 stopni Celsjusza, więc nie parzy i nie unosi się w postaci gorącej pary. Widoczne „gotowanie” to skutek intensywnego wydzielania się gazów z wnętrza ziemi, głównie dwutlenku węgla i związków siarki.

Efekt jest dość surrealistyczny: biały grunt, mlecznoszare oczka, obłoczki pary i cichy, nieprzerwany bulgot. Na tle zielonego lasu wokół tworzy to scenerię jak z komiksu albo gry fantasy.

Mitologia i dawne lęki mieszkańców

Nic dziwnego, że starożytne ludy żyjące w okolicy widziały w tym miejscu przejście do krainy umarłych. Dla Etrusków była to mroczna brama do podziemnego królestwa, zamieszkałego przez boga Mantusa – władcę zaświatów. Od jego imienia miały się wziąć nazwy okolicznych terenów, w tym samej Manziany i dawnego lasu Silva Mantiana.

Dzisiaj po ofiarach składanych bóstwom nie ma śladu, ale atmosfera wciąż robi wrażenie. W bezwietrzny dzień unosi się lekka mgiełka, teren delikatnie dymi, a odgłos bulgoczącej wody nadaje całości niemal teatralny charakter.

Białe brzozy w sercu siarkowej niecki

Caldara di Manziana przyciąga nie tylko geologów. To także mały raj dla botaników i fotografów przyrody. Tuż przy siarkowych oczkach rośnie coś, czego nikt nie spodziewa się tak blisko morza i przy tak niewielkiej wysokości nad poziomem morza: jasny, delikatny zagajnik brzóz brodawkowatych.

Te drzewa, zwane lokalnie czule „albanellami”, kojarzą się raczej ze Skandynawią, Mazurami czy górskimi dolinami. Tymczasem tutaj, około 250 metrów nad poziomem morza, tworzą niemal baśniowy kadr: białe pnie, smugi pary z ziemi i ciemniejszy las w tle.

Naukowcy tłumaczą obecność brzóz teorią „reliktu lodowcowego”: to ostatnie pozostałości roślinności z końcówki epoki lodowej, które przetrwały dzięki specyficznemu, chłodniejszemu i wilgotnemu mikroklimatowi w kraterze.

Obok brzóz rośnie tu także bardzo rzadka, lokalna trawa – Agrostis canina ssp. monteluccii. Cały teren uznaje się za wyjątkowo cenny przyrodniczo, bo łączy w sobie gatunki typowe dla chłodniejszych stref klimatycznych z roślinami środziemnomorskimi obecnymi w okolicznych lasach dębowych.

Zwierzęta, które korzystają z nietypowego siedliska

Do Caldary regularnie zaglądają dzikie zwierzęta. W okolicy żyją między innymi:

• dziki – korzystające z podmokłych terenów i lasów wokół torfowiska,
• lisy – łatwo przystosowujące się drapieżniki,
• tchórze i borsuki – bardziej skryte, aktywne głównie nocą,
• czaple siwe – wypatrujące zdobyczy w wodnistych zakamarkach,
• drobnica wodna, w tym rzadki skorpion wodny.

Dzięki temu krótki spacer po wyznaczonych ścieżkach może zmienić się w małe safari, zwłaszcza jeśli wybiera się wczesny poranek lub późne popołudnie, gdy zwierzęta są najbardziej aktywne.

Jak dojechać z Rzymu i jak zaplanować wizytę

Caldara di Manziana świetnie nadaje się na wycieczkę z Rzymu, nawet jeśli ktoś ma do dyspozycji tylko pół dnia. Dojazd drogą zajmuje zwykle niecałą godzinę.

Od parkingu do bulgoczącego centrum rezerwatu prowadzi krótki, równy szlak. Przejście zajmuje kilka minut i nie wymaga szczególnej kondycji, dlatego miejsce nadaje się dla rodzin z dziećmi oraz osób mniej wprawionych w górskie wędrówki.

Na miejscu wytyczone są drewniane kładki i ogrodzenia, które chronią delikatną powierzchnię torfowiska i jednocześnie umożliwiają bezpieczne podejście bardzo blisko siarkowych oczek. Dzieci zwykle reagują niedowierzaniem, gdy widzą „wrzącą” wodę, która wcale nie jest gorąca.

O czym pamiętać podczas spaceru

Mimo że trasa jest łatwa, warto trzymać się kilku prostych zasad:

• pozostawanie na wyznaczonych ścieżkach i pomostach – grunt bywa grząski i niestabilny,
• niedotykanie wody w oczkach siarkowych, zwłaszcza przez dzieci,
• zabranie wygodnego obuwia trekkingowego, które poradzi sobie z błotem,
• szacunek dla roślin i zwierząt – to wrażliwe, chronione środowisko,
• zabranie wody i nakrycia głowy, bo w centralnej niecce brakuje cienia.

Macchia Grande: filmowy las obok dymiącego krateru

Osoby, które nie chcą ograniczać się do kilkunastominutowego spaceru po obrzeżu krateru, mogą połączyć wizytę z dłuższą wędrówką w pobliskim lesie Macchia Grande. To potężny kompleks leśny z dębami liczącymi często po kilkaset lat, licznymi polanami i ścieżkami pieszymi.

Caldarę i Macchia Grande łączy oznakowany szlak CAI 262B. Dzięki temu w prosty sposób da się ułożyć pętlę: najpierw krótka trasa do geotermalnej niecki, a potem dłuższy marsz w cieniu drzew, z przerwą na piknik przy przygotowanych paleniskach.

Macchia Grande wielokrotnie służyła jako naturalna scenografia dla kina – kręcono tu między innymi sceny do klasyków włoskiej kinematografii, takich jak „Il Marchese del Grillo” czy „Pinokio” w reżyserii Roberta Benigniego.

Dla turysty oznacza to jedno: las ma w sobie tę samą, nieco baśniową atmosferę, którą kojarzy się z filmów. Rozległe polany, monumentalne dęby, lekko pagórkowaty teren – wszystko to sprawia, że miejsce zachęca do spokojnej, wielogodzinnej wędrówki.

Dlaczego to miejsce tak silnie działa na wyobraźnię

Kombinacja chłodnych, dymiących źródeł, białych brzóz i ciepłego, śródziemnomorskiego lasu w tle jest czymś rzadko spotykanym. Zwłaszcza dla osób mieszkających w dużych miastach wizyta w takim miejscu bywa ciekawą lekcją, pokazującą, jak wciąż żywe procesy zachodzą tuż pod powierzchnią ziemi.

Caldara di Manziana świetnie sprawdza się też jako wstęp do rozmowy o geologii, dawnej aktywności wulkanicznej okolic Rzymu czy zmianach klimatu od epoki lodowcowej do dziś. Dla dzieci to atrakcyjniejsza „lekcja” niż niejeden szkolny podręcznik.

Warto mieć z tyłu głowy, że tego rodzaju obszary są wrażliwe na presję turystyczną. Zbyt wiele osób wchodzących poza wyznaczone ścieżki niszczy delikatny torf, rozdeptywaną roślinność i płoszy zwierzęta. Im bardziej odwiedzający respektują zasady, tym większa szansa, że za kilkanaście lat miejsce będzie wyglądało równie spektakularnie jak dziś.

Dla osób planujących wyjazd do Rzymu połączenie klasycznego zwiedzania z wypadami do takich miejsc jak Caldara di Manziana czy las Macchia Grande może zupełnie zmienić obraz regionu. Oprócz zabytków, placów i muzeów czeka tu geotermalny krajobraz rodem z dalekiej północy – dostępny praktycznie w ciągu jednego, spokojnego popołudnia.