Gorączka złota wymyka się spod kontroli. Nielegalne kopalnie dają już 30 proc. kruszcu

Rosnące ceny złota wywołały falę nielegalnego wydobycia na całym świecie. W ciągu zaledwie kilku lat nieformalne kopalnie, które jeszcze niedawno uznawano za margines, przekształciły się w sektor odpowiadający za jedną trzecią globalnego rynku kruszcu. Ten bezprecedensowy boom zmienia nie tylko ekonomię, ale też kształtuje życie milionów ludzi w biedniejszych regionach świata.

Rosnące ceny złota sprawiły, że w wielu krajach ciche, prowizoryczne kopalnie wyrastają szybciej niż da się je policzyć.

Coraz więcej ludzi porzuca rolę czy lokalne zajęcia i rusza szukać złota w przybrzeżnych rzekach, dżungli czy górach. Zjawisko, które jeszcze kilka lat temu wydawało się marginesem, dziś realnie kształtuje globalny rynek kruszcu i mocno obciąża środowisko.

Nieformalne kopalnie biorą już jedną trzecią rynku

Z danych World Gold Council wynika, że wydobycie prowadzone w małej skali, bez nadzoru i często poza prawem, może odpowiadać już za około 30 proc. światowej podaży złota. Chodzi o niewielkie szyby, prymitywne odkrywki i przybrzeżne wyrobiska, obsługiwane przez kilku- lub kilkunastoosobowe ekipy.

Dla porównania, jeszcze w raporcie z 2021 roku Bank Światowy szacował udział takiego wydobycia na około 20 proc. Według ekspertów ten obraz jest już nieaktualny – ceny złota wystrzeliły, a za nimi statystyki związane z nieformalną eksploatacją.

Szacunkowo co trzecia uncja złota trafiająca dziś na rynek może pochodzić z kopalni, która nie ma pełnej kontroli środowiskowej ani formalnego statusu gospodarczego.

Globalna podaż złota w 2024 roku sięgnęła 3 591,29 tony. Przy obecnych notowaniach oznacza to wartość przekraczającą 480 miliardów dolarów. Taka kwota działa na wyobraźnię – dla części mieszkańców biedniejszych regionów to szansa na szybki zarobek, czasem jedyną widoczną alternatywę dla ubóstwa.

Od pola do szybu: rolnicy stają się górnikami

Najszybciej zmiany widać w krajach bogatych w złoża, takich jak Ghana czy część państw Ameryki Południowej. W wielu miejscowościach wiejskich rolnictwo przestało być podstawowym zajęciem, a pola zarastają, bo ich właściciele wyjechali „na złoto”.

Mechanizm jest prosty: przy wysokiej cenie kruszcu kilka gramów znalezionych w tydzień może przynieść więcej pieniędzy niż miesiąc pracy w rolnictwie. Do tego potrzebny jest łom, kilof, czasem tani bimber używany do płukania osadów, a nie skomplikowana maszyna. W efekcie migracja do małych kopalń staje się masowa.

Gdzie pojawia się złoto, pojawia się też przestępczość

Nieformalne wydobycie bez regulacji tworzy idealne warunki dla zorganizowanych grup przestępczych. Złoto łatwo przewieźć, przetopić i sprzedać, a jego pochodzenie trudno ustalić. To wygodna waluta dla gangów, bo nie traci wartości i nie wymaga formalnego systemu bankowego.

• złoto staje się „bezgotówkową” formą rozliczeń między przestępcami,
• nielegalne kopalnie finansują zakup broni i korupcję urzędników,
• lokalne społeczności są zastraszane, by nie zgłaszać działalności grupom kontrolnym,
• państwo traci dochody z podatków, co pogłębia biedę regionu.

Osoby pracujące w takich kopalniach wchodzą w szarą strefę. Nie mają ubezpieczenia, dostępu do opieki medycznej związanej z warunkami pracy, a często też żadnej ochrony prawnej, gdy dochodzi do wypadku albo wyzysku.

Rtęć, zdewastowane rzeki i zatrute gleby

Najbardziej widocznym kosztem gorączki złota jest skażenie środowiska. W małych kopalniach często używa się rtęci, która wiąże cząstki złota. Później mieszankę podgrzewa się nad ogniem, a lotna rtęć odparowuje, uwalniając czysty kruszec. Tyle że opary trafiają do płuc pracowników, a resztki metalu ciężkiego do pobliskich cieków wodnych.

Rtęć używana w prymitywnych procesach wydobywczych osiada w osadach rzecznych, a z czasem wchodzi do łańcucha pokarmowego – najpierw w rybach, potem na talerzach ludzi.

Skutki takiej praktyki są długotrwałe. Zanieczyszczone rzeki tracą zdolność do samooczyszczania, giną ryby, a mieszkańcom brakuje bezpiecznej wody. Na terenach wycinki pod prowizoryczne kopalnie znikają lasy, pojawia się erozja gleby i osuwiska.

Małe kopalnie często powstają bez jakichkolwiek badań geologicznych. Ludzie kopią w miejscach, gdzie „ktoś słyszał, że jest złoto”. To oznacza niestabilne tunele, ryzyko zawaleń i powodzie błotne po intensywnych deszczach. O tragediach rzadko informują oficjalne statystyki, bo działalność i tak pozostaje w szarej strefie.

Presja na ekosystemy i lokalne konflikty

Wraz z napływem górników rośnie presja na tereny dotąd wykorzystywane głównie do upraw albo jako lasy wspólnotowe. Pojawiają się spory o wodę, bo ta jest potrzebna zarówno do nawadniania pól, jak i do płukania urobku. Gdy rzeki zmieniają bieg lub ulegają zamuleniu, całe wsie tracą źródło utrzymania.

Do tego dochodzi gwałtowny napływ przyjezdnych mężczyzn szukających zarobku. W okolicach kopalń rozwijają się prowizoryczne miasteczka z barami i noclegowniami, rośnie skala przemocy, handlu narkotykami i prostytucji. Dla rodzin i lokalnych społeczności to destabilizacja całego dotychczasowego porządku.

Formalizacja jako ratunek: przykład z Peru

Eksperci z World Gold Council wskazują, że całkowite zatrzymanie nieformalnego wydobycia jest nierealne. Realny kierunek to stopniowe wciąganie małych górników do legalnego systemu, czyli tzw. formalizacja. Chodzi o to, by ci sami ludzie nadal wydobywali złoto, ale robili to z użyciem bezpieczniejszych metod i z kontrolą państwa.

Jednym z przywoływanych przykładów jest zakład Veta Dorada w Peru, należący do grupy Dynacor. To licencjonowana instalacja, w której lokalni górnicy mogą przetwarzać urobek bez użycia rtęci. Dostarczają rudę, dostają zapłatę według oficjalnego kursu, a złoto trafia do legalnego łańcucha dostaw.

Takie rozwiązania nie eliminują wszystkich problemów, ale ograniczają najgroźniejsze zjawiska. Mniej rtęci trafia do rzek, a państwo ma wreszcie wgląd w to, ile złota faktycznie się wydobywa i gdzie ono płynie.

Dlaczego boom na złoto przyspiesza tak bardzo

Złoto tradycyjnie rośnie na wartości w czasach niepewności: wojen, inflacji, kryzysów finansowych. W ostatnich latach inwestorzy masowo traktują je jako bezpieczną przystań. Banki centralne wielu krajów zwiększają swoje rezerwy, a fundusze inwestycyjne szukają zabezpieczenia przed spadkiem wartości walut.

Dla mieszkańców wsi w Afryce czy Ameryce Łacińskiej nie liczy się precyzyjna analiza giełdowych wykresów. Widzą jedynie, że handlarz płaci dziś znacznie więcej za tę samą bryłkę kruszcu niż kilka sezonów temu. I to wystarczy, by podjąć decyzję o zmianie zajęcia.

Różnica kilku dolarów na gramie może z perspektywy globalnego rynku nie robić wrażenia, ale dla rodziny żyjącej na granicy ubóstwa oznacza roczny budżet na jedzenie i edukację dzieci.

W efekcie nawet drobne wahania cen przekładają się na tysiące nowych osób próbujących swoich sił w prymitywnym górnictwie. Gdy boom trwa wystarczająco długo, takie zajęcie staje się nową normą w całych regionach.

Co może zrobić konsument i politycy

Dla polskiego czytelnika temat wydaje się odległy, ale w biżuterii, zegarkach czy częściach elektronicznych może znajdować się złoto pochodzące z takich nieformalnych kopalni. Coraz częściej pojawiają się certyfikaty potwierdzające odpowiedzialne źródło surowca. Wybór produktów z udokumentowanym pochodzeniem to drobny sygnał wysyłany w stronę producentów, że kwestie środowiskowe i społeczne mają znaczenie.

Na poziomie państw liczy się nie tylko kontrola, ale też tworzenie alternatyw dla lokalnych społeczności. Programy wsparcia rolnictwa, dostęp do kredytów, inwestycje w infrastrukturę i edukację mogą sprawić, że pogoń za złotem nie będzie jedynym widocznym sposobem na poprawę życia. W przeciwnym razie nowe prawo będzie przegrywało z prostą kalkulacją: kilka dni w błocie za potencjalnie roczny dochód.

Warto też pamiętać, że zużycie złota w elektronice rośnie wraz z liczbą urządzeń, które kupujemy i szybko wymieniamy. Rozwój recyklingu elektroniki, wydłużanie życia smartfonów czy laptopów oraz rynek urządzeń używanych realnie zmniejszają presję na otwieranie kolejnych prowizorycznych kopalń. Każdy odzyskany gram złota to o jedną miskę osadu mniej wypłukaną rtęcią w tropikalnej rzece.