Gdy dżuma zmiotła Europę, roślin też dramatycznie ubyło

Historia lubi zaskakiwać. Gdy w XIV wieku dżuma wymiotła połowę Europy, wydawało się, że natura odetchnie z ulgą — wreszcie mniej ludzi, więcej przestrzeni dla dzikich roślin. Tymczasem badania pyłków sprzed wieków pokazują coś zupełnie przeciwnego. Liczba gatunków roślin gwałtownie spadła, gdy z krajobrazu zniknęli rolnicy. To nie jest mem o ekologii — to naukowy fakt potwierdzony w „Ecology Letters”.

Wydawałoby się, że mniej ludzi to więcej natury. Historia średniowiecznej dżumy pokazuje coś zupełnie innego i dość niewygodnego.

Epidemia dżumy w XIV wieku zabiła w Europie od jednej trzeciej do nawet połowy mieszkańców. Pola zarosły lasem, wsie opustoszały – a mimo to różnorodność roślin gwałtownie spadła, zamiast wystrzelić w górę.

Najczarniejsza zaraza i zaskakujący efekt uboczny

Między 1347 a 1353 rokiem przez Europę przetoczyła się pandemia dżumy, nazywana później czarną śmiercią. W niektórych miastach umierało nawet 80 procent mieszkańców. Na wsi brakowało rąk do pracy, całe osady pustoszały, a system gospodarki wiejskiej załamał się.

Pola uprawne przestano orać i obsiewać. Zaczęły je stopniowo przejmować lasy, krzewy i dzikie zwierzęta. Z dzisiejszej perspektywy brzmi to jak scenariusz z memów: „Znikają ludzie, natura oddycha z ulgą”. Badania opublikowane w czasopiśmie naukowym „Ecology Letters” pokazują jednak, że tak to nie zadziałało.

Analiza osadów z jezior i torfowisk wskazuje, że po załamaniu liczby ludności europejskiej doszło do mocnego tąpnięcia w różnorodności roślin.

Pylki zapisują historię krajobrazu

Naukowcy sięgnęli po nietypowe archiwum: ziarna pyłku utrwalone w osadach na dnie jezior i w torfowiskach. Każda warstwa takich osadów zawiera ślady roślin, które rosły w okolicy w danym okresie. Dzięki temu można odtworzyć skład roślinności nawet sprzed tysięcy lat.

Zespół badawczy wykorzystał dane z ponad stu stanowisk rozsianych po całej Europie. Porównał, jak zmieniała się liczba gatunków roślin przed wybuchem dżumy, w czasie pandemii i po niej. Obraz okazał się zaskakująco spójny.

• od początku naszej ery do około 1300 roku – stopniowy wzrost różnorodności roślin
• około połowy XIV wieku – nagły zwrot i silny spadek liczby gatunków
• powrót wzrostu dopiero po ok. 150 latach, razem z odbudową rolnictwa

Wcześniej, przez ponad tysiąc trzysta lat, różnorodność roślin w Europie rosła – i to mimo wojen, upadku zachodniego cesarstwa rzymskiego czy różnych kryzysów. Kulminacja przypadła na tak zwane średniowiecze centralne, gdy rolnictwo mieszało się z lasami, pastwiskami i nieużytkami, tworząc skomplikowaną mozaikę siedlisk.

Dlaczego mniej ludzi oznaczało mniej roślin?

To właśnie ta mozaika okazała się kluczowa. Przed dżumą europejski krajobraz nie przypominał dzisiejszych wielkich pól obsianych jednym gatunkiem. Dominowały złożone systemy rolnictwa mieszanego: trochę zboża, trochę sadu, tu pastwisko, tam łąka, kawałek lasu, między polami pasy nieoranej ziemi, miedze, żywopłoty.

Takie „poszatkowanie” terenu tworzyło mnóstwo nisz dla różnych gatunków roślin. Jedne lepiej radziły sobie na wilgotnych łąkach, inne na obrzeżach pól, jeszcze inne w lekkim cieniu drzew czy na przypłociach. Dzika flora miała gdzie się utrzymać.

Największy spadek różnorodności roślin pojawił się tam, gdzie po dżumie porzucono pola uprawne i pozwolono, by wszystko zarósł jednolity las.

Gdy z krajobrazu zniknęły ludzkie ingerencje: orka, wypas, koszenie, wypalanie, przecinki – mozaika zaczęła się rozpływać. Zamiast mieszaniny pól, pastwisk i zadrzewień pojawiały się duże płaty podobnego, z czasem coraz bardziej jednorodnego lasu czy zarośli. Rośliny wyspecjalizowane w ekosystemach „półnaturalnych” straciły miejsce do życia.

Porzucone pola nie zawsze pomagają naturze

Badacze porównali obszary, gdzie po dżumie intensywnie porzucano uprawy, z terenami, na których rolnictwo utrzymało się w mniej więcej podobnej formie. Efekt był bardzo wyraźny:

• w krajobrazach, gdzie ziemię orną masowo opuszczano – liczba gatunków roślin mocno spadała
• tam, gdzie uprawy trwały albo nawet się rozwijały – różnorodność rosła

Co ważne, nie chodziło o rolnictwo przemysłowe, jakie znamy z dzisiejszych czasów, lecz o użytkowanie gruntów o niewielkiej intensywności, z dużym udziałem ręcznej pracy, wypasu i tradycyjnych technik.

Człowiek jako sprzymierzeniec bioróżnorodności

Wnioski z analizy pyłków są dość przewrotne: ponad dwa tysiące lat wzrostu różnorodności roślin w Europie w dużej mierze zawdzięczamy ludziom, a nie ich brakowi. To nie „czysta”, nietknięta ręką człowieka przyroda była standardem, lecz dynamiczny krajobraz kulturowy.

Dzisiejsze dyskusje o ochronie przyrody często stawiają prostą alternatywę: albo człowiek, albo natura. Propozycje „oddania terenów naturze” zakładają, że rośliny i zwierzęta poradzą sobie lepiej bez ingerencji. Historia po dżumie pokazuje, że w Europie ta logika nie zawsze działa.

Wiele najbardziej bogatych w gatunki obszarów Europy to krajobrazy przekształcane od setek lat przez rolnictwo o niskiej intensywności.

Przykłady takich „ekosystemów kulturowych” można znaleźć także poza Europą. Naukowcy wskazują m.in. na:

• tradycyjne ogrody leśne w rejonie północnego Pacyfiku, tworzone przez społeczności rdzennych mieszkańców
• japońskie systemy satoyama łączące ryżowiska, las i zabudowę w jedną funkcjonalną całość
• historyczne systemy użytkowania stoków w archipelagu hawajskim, gdzie na jednym obszarze uprawiano wiele różnych roślin

W każdym z tych przypadków to nie odcięcie człowieka, lecz jego obecność i codzienna praca kształtowały wysoki poziom zróżnicowania gatunkowego.

Dlaczego rolnictwo raz szkodzi, raz pomaga?

Współczesne rolnictwo kojarzy się raczej z utratą bioróżnorodności niż z jej wzrostem. Miliony hektarów pokrywa jedna roślina, chemia eliminuje chwasty i owady, a z krajobrazu znikają żywopłoty, oczka wodne czy miedze. Jak to pogodzić z wynikami badań z czasów dżumy?

Kluczem jest intensywność i struktura użytkowania ziemi. Tradycyjne systemy rolne zwykle:

• stosowały wiele gatunków upraw na niewielkim terenie
• zostawiały fragmenty nieużytków, zadrzewień i dzikiej roślinności
• korzystały z wypasu i ręcznego koszenia, tworząc zróżnicowany mikroklimat
• zmieniały sposób użytkowania pól w cyklach, co dawało szansę innym gatunkom na odnowę

Z kolei nowoczesne rolnictwo intensywne dąży do uproszczenia wszystkiego: jednej rośliny, jednego typu nawożenia, jednego terminu zabiegów, maksymalnego „wyczyszczenia” przestrzeni. W efekcie tworzy się gigantyczna, ale bardzo jednorodna powierzchnia, która słabo wspiera dziką florę i faunę.

Jakie wnioski dla dzisiejszej ochrony przyrody?

Wnioski z badań czasu dżumy są niewygodne dla prostych haseł typu „zostawmy wszystko naturze”. W europejskim krajobrazie, od wieków kształtowanym przez człowieka, całkowite wycofanie się z dużych areałów może prowadzić do ubożenia roślinności i utraty cennych siedlisk półnaturalnych: łąk kwietnych, pastwisk, suchych muraw, śródpolnych zadrzewień.

Zamiast łatwej opozycji „dzikie kontra ludzkie” coraz częściej pojawia się myślenie o „ekosystemach kulturowych”. To takie obszary, które potrzebują określonego sposobu użytkowania – koszenia, wypasu, umiarkowanej orki – aby pozostały bogate w gatunki.

Ochrona bioróżnorodności w Europie coraz częściej oznacza ochronę samego użytkowania: tradycyjnego wypasu, ekstensywnego rolnictwa, miedz i pasów zadrzewień.

Nie oznacza to, że zalesianie czy pozostawianie części terenów samym sobie jest zawsze złym pomysłem. Sprawdza się na przykład przy odtwarzaniu lasów na glebach erodowanych albo tam, gdzie wcześniej wycięto pierwotne drzewostany. Historia dżumy przypomina jednak, że w krajobrazie o długiej historii rolniczej skutki mogą być bardziej złożone.

Czego uczy nas średniowieczna pandemia?

Dżuma z XIV wieku była tragedią na nieporównywalną z niczym skalę, ale pozostawiła po sobie niezwykle cenną lekcję. Pokazała, jak silnie splotły się losy ludzi i przyrody. Drastyczne zmniejszenie liczby mieszkańców kontynentu nie przyniosło „renesansu natury”, tylko długotrwałe tąpnięcie w różnorodności roślin.

Dla współczesnej polityki środowiskowej to sygnał ostrzegawczy przed uproszczonym myśleniem. Zamiast marzyć o całkowitym wycofaniu człowieka, warto szukać takich form obecności, które tworzą mozaikę siedlisk. Małe gospodarstwa, wypas na półnaturalnych łąkach, zadrzewione miedze, pasy kwietne przy polach – to elementy, które mogą łączyć produkcję żywności z realnym wsparciem bioróżnorodności.

Badania nad pyłkami sprzed wieków nie dają gotowego przepisu, ale pokazują wyraźny trend: gdy człowiek działa mądrze i z umiarem, potrafi budować krajobraz bogatszy od tego, który powstałby bez niego. A gdy się nagle wycofuje, jak po dżumie, natura nie zawsze radzi sobie tak, jak podpowiada intuicja.