Dlaczego marchewka jest pomarańczowa? Ma to związek z jednym krajem

Marchewka wygląda jak coś oczywistego: chrupiąca, słodka, intensywnie pomarańczowa.

Tymczasem ten kolor to efekt polityki, mody i genów.

To, co dziś wydaje się naturalne, kiedyś w ogóle nie istniało. Dawne marchewki były białe, fioletowe albo żółte, a pomarańcz odgrywał w tej historii rolę późnego gościa. Za jego pojawieniem się stoi konkretny kraj, konkretna dynastia i bardzo świadoma decyzja ogrodników, którzy postanowili dopasować warzywo do barw narodowych.

Marchew zanim stała się pomarańczowa

Najstarsze marchewki rosły dziko na terenach dzisiejszego Iranu, Afganistanu i szerzej – Azji centralnej i zachodniej. Nikt nie kojarzył ich wtedy z pomarańczą.

• miały barwę białą, żółtą, czerwoną lub fioletową,
• były włókniste i często gorzkawe,
• ceniono raczej ich nasiona używane w medycynie niż same korzenie.

Dzika marchew, znana naukowo jako Daucus carota, była zatem zupełnie innym warzywem niż słodkie, „dziecięce” marchewki, które znamy z rosołu czy soków. Ludzie długo traktowali ją bardziej jak roślinę zielarską niż klasyczny składnik obiadu.

Marchewka, jaka trafia dziś do zup i soków, to efekt setek lat selekcji, a nie spontaniczny dar natury.

Jak jeden kraj „pomalował” marchewkę na pomarańczowo

Przełom nastąpił w okresie renesansu. W centrum wydarzeń znalazły się Niderlandy, czyli dzisiejsza Holandia. W XVI i XVII wieku tamtejsi ogrodnicy i rolnicy słynęli z wyjątkowych umiejętności w krzyżowaniu roślin. I w pewnym momencie wpadli na pomysł, który zmienił historię marchewki.

Patriotyczny projekt ogrodników

Holandia miała wtedy szczególny symbol – kolor pomarańczowy związany z dynastią Orańską. Barwa ta budziła skojarzenia z władzą, jednością i dumą narodową. Według historyków to właśnie z tego powodu rozpoczęto prace nad stworzeniem marchewki, która miałaby korzeń w dokładnie takim kolorze.

Rolnicy zaczęli więc krzyżować odmiany żółte i czerwone, wzmacniając obecność pigmentów z grupy karotenoidów. Stopniowo uzyskali stabilną, intensywnie pomarańczową odmianę. Ta „nowa” marchewka była:

• bardziej słodka,
• efektowna wizualnie,
• łatwa do rozpoznania i sprzedaży.

W efekcie to, co zaczęło się jako gest polityczno-symboliczny, szybko stało się rynkowym hitem. Marchew w barwach związanych z Holandią stopniowo wyparła swoje fioletowe i białe kuzynki z ogrodów zachodniej Europy.

Co na to genetyka: trzy geny i dużo karotenoidów

Długo mówiono o tej historii głównie w kategoriach anegdoty. Badania genetyczne pokazały jednak, że za pomarańczową marchewką stoi bardzo konkretny mechanizm biologiczny.

Jak marchew produkuje kolor

Naukowcy zidentyfikowali trzy kluczowe geny, które regulują ilość barwników w korzeniu. Gdy te geny przestają działać, roślina gromadzi znacznie więcej karotenoidów, zwłaszcza beta-karotenu i alfa-karotenu.

Pomarańczowa marchew to efekt kombinacji genów, które „pozwoliły” jej zmagazynować ogromne ilości barwników zamienianych w organizmie w witaminę A.

W odmianach białych czy fioletowych przynajmniej jeden z tych genów nadal funkcjonuje, co hamuje powstawanie pomarańczowego odcienia. Dlatego sama natura nie „przełącza się” ot tak na intensywną pomarańcz. Trzeba było wielu pokoleń selekcji, by utrwalić tę konkretną kombinację.

Pomarańczowa marchew w kuchni i w zdrowej diecie

Nowa odmiana przypadła ludziom do gustu nie tylko przez wygląd. Miała przyjemniejszy smak i ciekawszą teksturę. Z czasem zaczęto też mówić o jej właściwościach zdrowotnych, co utrwaliło jej dominację na rynku.

Dlaczego dietetycy lubią marchew

Najważniejszym „aktywnym składnikiem” pomarańczowej marchewki jest beta-karoten. Organizm przekształca go w witaminę A, potrzebną do wielu procesów. Udział tej witaminy w funkcjonowaniu ciała jest bardzo szeroki:

• wspiera widzenie o zmierzchu i przy słabym świetle,