Czy muzyka jest w nas zapisana od milionów lat? Niezwykły test to pokazuje

Czy lubimy tę samą muzykę co żaby i ptaki? Międzynarodowy zespół naukowców przeprowadził ogromny eksperyment online z udziałem ponad czterech tysięcy osób, który dostarczył zaskakujących dowodów na biologiczne korzenie naszego gustu muzycznego. Okazało się, że ludzie nieświadomie wybierają te same dźwięki, które przyciągają partnerów u zwierząt – od rechotu żab po śpiew ptaków. To odkrycie może zmienić nasze rozumienie muzyki jako wynalazku kulturowego.

Czy żabie rechot i ptasie trele mogą zdradzać, jak działa nasz gust muzyczny?

Nowe badania sugerują, że tak właśnie jest.

Międzynarodowy zespół naukowców przeprowadził ogromny eksperyment online z udziałem ponad czterech tysięcy osób. Okazało się, że ludzie zaskakująco często wybierają te same zwierzęce dźwięki, które podobają się samym zwierzętom. To mocno wspiera dawno postawioną tezę, że nasze upodobania dźwiękowe nie są wyłącznie wytworem kultury, lecz wyrastają z bardzo starych, wspólnych mechanizmów biologicznych.

Darwin miał nosa do „poczucia piękna” u zwierząt

W XIX wieku Charles Darwin pisał, że różne gatunki mogą mieć zbliżone wyczucie atrakcyjnych bodźców, w tym dźwięków. Uważał, że samice wybierają samce nie tylko po sile czy zdrowiu, ale także po „urodzie” ich śpiewu czy sygnałów godowych. Przez lata brzmiało to dla wielu jak ciekawa, lecz trudna do sprawdzenia intuicja.

Teraz pojawiły się bardzo mocne dane. Artykuł opublikowany w prestiżowym czasopiśmie naukowym przedstawia wyniki badania, w którym ludzie słuchali nagrań różnych zwierząt i oceniali, które brzmienia są dla nich przyjemniejsze. Badacze odnieśli te wybory do wcześniejszych eksperymentów na zwierzętach, gdzie mierzono, jakie dźwięki podobają się konkretnym gatunkom w kontekście zalotów czy komunikacji.

Ludzie tym częściej wskazywali dany dźwięk jako „ładniejszy”, im wyraźniej ten sam sygnał przyciągał partnerów u danego gatunku.

Co więcej, uczestnicy szybciej podejmowali decyzję, gdy wybierali nagranie, które w testach na zwierzętach wypadało jako najbardziej atrakcyjne. To sugeruje działanie czegoś bardzo podstawowego, niemal odruchowego, a nie świadomego namysłu nad „muzycznością” danego dźwięku.

Ogromny internetowy eksperyment: 4000 osób, 110 par dźwięków

Aby zebrać naprawdę duży materiał, naukowcy zamienili badanie w grę sieciową. Każdy ochotnik wchodził na stronę, słuchał krótkich próbek i klikał w nagranie, które wydawało mu się milsze dla ucha. Nie trzeba było mieć żadnego przeszkolenia muzycznego, całość przypominała prosty quiz audio.

W sumie:

• wzięło udział ponad 4000 uczestników z różnych krajów,
• każda osoba słuchała 110 par nagrań,
• dźwięki pochodziły od 16 gatunków, m.in. żab, ptaków i owadów,
• badacze rejestrowali zarówno wybór, jak i czas reakcji.

Podstawą porównania były wcześniejsze eksperymenty na samych zwierzętach, w których sprawdzano, jak reagują na modyfikowane wersje swoich własnych sygnałów. Przykładowo samicom puszczano różne warianty zawołań samców i mierzono, do których podchodzą częściej i szybciej.

Żaby, ptaki i świerszcze – jedni fani, ten sam repertuar

Szczególną rolę odegrała tu niewielka żaba z Ameryki Środkowej, nazywana túngara. To właśnie na niej już w latach 80. badacze pokazali, że samice preferują samce z bogatszym, bardziej „ozdobnym” zawołaniem. Chodziło o dodatkowe elementy dźwięku – kliknięcia, tryle, niskie pulsy dołączane do podstawowego rechotu.

W nowym badaniu do żab dołączyły między innymi:

Uderzające jest to, że ludzie konsekwentnie wybierali właśnie te wersje sygnałów, które w badaniach terenowych i laboratoryjnych przyciągały partnerów u zwierząt. Wspólny mianownik? Głównie niższa częstotliwość i dodatkowe „ozdobniki” akustyczne.

Nasz mózg wyraźnie faworyzuje dźwięki bogatsze, z dodatkowymi warstwami i niskimi, wyraźnymi komponentami – dokładnie tak jak ma to miejsce w komunikacji godowej wielu gatunków.

Ciekawostką jest to, że wykształcenie muzyczne uczestników miało minimalny wpływ na ich decyzje. Meloman i osoba, która nie słucha na co dzień w ogóle muzyki, w praktyce klikały bardzo podobnie. Wskazuje to na biologiczne, a nie kulturowe źródło wielu preferencji.

Co łączy nasz słuch z uszami żaby

Jak wytłumaczyć fakt, że człowieka i płaza z wilgotnego lasu deszczowego ciągnie w tę samą stronę, jeśli chodzi o brzmienie? Badacze odwołują się do ewolucji. Sugerują, że pewne cechy dźwięku były przez miliony lat korzystne w komunikacji – bo lepiej przebijały się przez szum środowiska, były łatwiej rozróżnialne albo dokładniej oddawały kondycję nadawcy.

Wspólny przodek kręgowców mógł już mieć układ słuchowy wrażliwy na określone struktury akustyczne. Z czasem te mechanizmy modyfikowały się, ale rdzeń pozostał bardzo podobny u różnych gatunków. Człowiek, konstruując muzykę, nieświadomie korzysta z tego, co jego uszy „lubią” z powodów czysto biologicznych. Dlatego niskie, pulsujące basy czy bogate ornamenty wokalne tak mocno na nas działają.

To tłumaczy, dlaczego dzieci reagują na muzykę zanim zdążą się czegokolwiek nauczyć o stylach czy gatunkach. Ich mózg po prostu korzysta z odziedziczonych ustawień fabrycznych, które pojawiały się u przodków długo przed powstaniem kultury muzycznej.

Nauka obywatelska i The Music Lab – jak internet stał się laboratorium

Kluczową rolę w całym przedsięwzięciu odegrała platforma badawcza The Music Lab, działająca przy uniwersytecie w Stanach Zjednoczonych. Zamiast zapraszać po kilka osób dziennie do tradycyjnego laboratorium, naukowcy otworzyli eksperyment dla wszystkich chętnych w sieci.

Taki model ma kilka mocnych stron:

• zebranie ogromnej próby w krótkim czasie,
• dużą różnorodność kulturową uczestników,
• warunki przypominające codzienne słuchanie dźwięków (dom, słuchawki, telefon),
• możliwość łatwego rozszerzania kolejnych testów.

Dla psychologii muzyki i badań nad percepcją dźwięku to prawdziwe otwarcie nowego etapu – z poziomu kilku studentów w sali badawczej do tysięcy zwykłych użytkowników internetu. Takie podejście pasuje szczególnie do pytań o bardzo ogólne mechanizmy, wspólne dla wielu ludzi.

Muzyka starsza niż człowiek? Konsekwencje dla tego, jak o niej myślimy

Jeśli przynajmniej część naszego gustu brzmieniowego opiera się na dawnych, wspólnych dla różnych gatunków mechanizmach, zmienia się sposób myślenia o muzyce. Nie jest ona tylko wynalazkiem kultury, czymś, co powstało w jaskini przy ognisku. Bardziej przypomina rozwinięcie bardzo starego systemu komunikacyjnego.

Może to tłumaczyć, czemu tak wiele kultur niezależnie od siebie doceniło rytm, niskie bębny, rozbudowane melodie, a także ozdobniki wokalne w śpiewie. Tworzymy dzieła sztuki, ale ich fundament bazuje na czymś, co dzielimy z żabą czy ptakiem. Różne style muzyczne świata mogą być tylko różnymi wariantami grania na tym samym, głęboko zakorzenionym instrumencie – układzie słuchowym kręgowców.

Co z innymi zmysłami – czy „ładne” obrazy i zapachy też mamy wspólne?

Badacze nie zamierzają poprzestać na dźwiękach. Planują analizować, czy podobna zgodność pojawia się przy innych bodźcach: wzrokowych i węchowych. Jeśli np. ludzie chętnie wybierają takie same wzory barw czy ruchu, jakie silniej działają na partnerów u ptaków lub ryb, mielibyśmy kolejny argument za tym, że nasze poczucie estetyki ma bardzo głębokie korzenie.

Podobne pytania można postawić przy zapachach. Być może substancje, które uznajemy za przyjemniejsze, mają coś wspólnego z feromonami czy innymi sygnałami chemicznymi ważnymi dla różnych gatunków. Wtedy perfumy czy zapachy do domu nie byłyby wyłącznie wytworem mody, lecz także odpowiedzią na stare, zakodowane w nas upodobania.

Praktyczne przykłady: od playlisty po projektowanie dźwięku w miastach

Wiedza o wspólnych preferencjach dźwiękowych nie musi pozostać czysto teoretyczna. Można ją wykorzystać na przykład:

• przy tworzeniu muzyki relaksacyjnej i terapeutycznej, opartej na niskich, głębokich częstotliwościach oraz delikatnych ozdobnikach,
• w projektowaniu dźwięku miejskiego – sygnałów, zapowiedzi czy komunikatów, które będą mniej męczące i bardziej intuicyjne dla ucha,
• w badaniach nad wpływem hałasu na samopoczucie, gdzie liczy się nie tylko głośność, ale także struktura dźwięku.

Można się też domyślać, czemu pewne typy muzyki masowo zdobywają słuchaczy. Silny bas, wyrazisty rytm, intensywne ozdobniki wokalne mogą po prostu bardzo skutecznie „zahaczać” o prastare ustawienia naszego układu słuchowego. Zamiast wstydzić się, że reagujemy na prosty bit, można spojrzeć na to jak na efekt długiej historii ewolucyjnej zapisanej w naszych uszach.