Czarna śmierć wcale nie pomogła naturze. Naukowcy zaskoczeni skutkami zarazy

Czarna śmierć — jedna z najtragiczniejszych epidemii w historii ludzkości — wydawała się wydarzeniem, które mogło przynieść naturze chwilę oddechu. Tymczasem naukowcy odkryli coś zupełnie nieoczekiwanego. Analiza pyłków zachowanych w osadach jeziornych i torfowiskach z całej Europy pokazała, że po masowym wymarciu ludności różnorodność roślin gwałtownie spadła. Ten spadek trwał przez około 150 lat — znacznie dłużej niż sama epidemia.

Masowe wymieranie ludzi w średniowieczu mogło wydawać się szansą dla przyrody.

Nowe badania pokazują coś zupełnie odwrotnego.

Naukowcy przeanalizowali archiwalne dane z całej Europy, śledząc, co działo się z roślinnością przed, w trakcie i po epidemii dżumy. Zamiast oczekiwanego „oddechu” dla natury widać wyraźny spadek różnorodności gatunków. I to na skalę, która odwróciła trend trwający ponad dwa tysiące lat.

Gdy ludzie znikali z pól, znikały też rośliny

W latach 1347–1353 Europa przeżyła jeden z najtragiczniejszych okresów w swojej historii. Epidemia dżumy, zwanej czarną śmiercią, zabiła od jednej trzeciej do nawet połowy mieszkańców kontynentu. W niektórych miastach umierało nawet 80 procent populacji, na wsi całe wsie pustoszały, a system gospodarczy chwiał się w posadach.

Z powodu braku rąk do pracy ogromne połacie pól uprawnych porzucono. Z czasem wracały tam lasy, krzewy i dzikie zwierzęta. Na pierwszy rzut oka wygląda to jak naturalny, spontaniczny „powrót natury”. Intuicja podpowiada, że w takim scenariuszu różnorodność biologiczna powinna rosnąć. Analiza zapisów przyrodniczych mówi jednak coś innego.

Badanie europejskich osadów jeziornych i torfowisk pokazuje, że po wybuchu epidemii dżumy różnorodność roślin wyraźnie spadła i utrzymywała się na niższym poziomie przez około 150 lat.

Co powiedział pyłek sprzed setek lat

Głównym narzędziem badaczy stały się ziarna pyłku zachowane w osadach jezior i torfowisk. Każda warstwa mułu to zapis tego, jakie rośliny rosły w okolicy w danym okresie. Zespół naukowców zebrał dane z ponad stu takich archiwów z różnych regionów Europy, obejmujące ostatnie dwa tysiące lat.

Obraz, jaki się wyłonił, jest zaskakująco spójny:

• od początku naszej ery do około roku 1300 – stały wzrost różnorodności roślin,
• okres rozkwitu i upadku cesarstwa rzymskiego – dalej rosnąca liczba gatunków,
• wczesne i środkowe średniowiecze – szczyt zróżnicowania roślinności,
• po 1348 roku – gwałtowny spadek, trwający mniej więcej półtora wieku.

Dopiero gdy liczba ludności zaczęła się odbudowywać, a rolnictwo znów objęło większe obszary, krzywa różnorodności roślin powoli ruszyła w górę.

Gdzie spadek był największy

Najsilniejszy zjazd różnorodności dotyczył terenów, na których po epidemii porzucono pola uprawne. Analiza porównawcza różnych typów krajobrazu pokazuje wyraźną zależność:

W miejscach, gdzie tradycyjne rolnictwo przetrwało lub rozwinęło się, liczba gatunków roślin pozostała wysoka. To sygnał, że dla wielu ekosystemów kluczowe okazało się nie wycofanie człowieka, lecz różnorodność form użytkowania ziemi.

Dlaczego dawne rolnictwo sprzyjało przyrodzie

Przez większość ostatnich dwóch tysięcy lat w Europie dominowały systemy rolnictwa mieszanego. Na niewielkich areałach łączono różne uprawy, wypas, sady, ogrody i fragmenty lasu. Z dzisiejszej perspektywy taki krajobraz był chaotyczny, ale dla przyrody okazywał się idealny.

• Małe pola przedzielone miedzami, zadrzewieniami i żywopłotami.
• Łąki i pastwiska o niskiej intensywności wypasu.
• Skrawki nieużytków, gdzie mogły utrzymać się gatunki dzikich roślin.
• Mozaika mikrośrodowisk – od nasłonecznionych skarp po wilgotne zagłębienia.

W efekcie krajobraz przypominał patchwork, pełen nisz dla różnych gatunków. Gdy dżuma przerwała ten układ, a pola zaczęły zamieniać się w jednolite płaty lasu lub krzaków, wiele roślin związanych z otwartymi przestrzeniami straciło swoje siedliska.

Paradoksem jest to, że właśnie umiarkowane, zróżnicowane użytkowanie ziemi przez ludzi stworzyło w Europie jedne z najbardziej bogatych przyrodniczo krajobrazów.

Człowiek jako sojusznik bioróżnorodności

W dyskusjach o ochronie przyrody często pojawia się przekonanie, że im mniej ingerencji człowieka, tym lepiej. Analiza okresu czarnej śmierci podważa to proste założenie, przynajmniej w odniesieniu do europejskich krajobrazów kulturowych.

Wiele obszarów o najwyższej bioróżnorodności na kontynencie to wcale nie dzikie lasy pierwotne, lecz tereny z długą historią ekstensywnego rolnictwa. Przykładami są tradycyjne łąki kośne, pastwiska z pojedynczymi drzewami czy mozaikowe krajobrazy nizinne, gdzie pola przeplatają się z remizami i zadrzewieniami.

Podobne zjawiska opisano także poza Europą. Badacze wskazują między innymi na:

• ogrody leśne w rejonie północno-zachodniego Pacyfiku, tworzone i utrzymywane przez rdzennych mieszkańców,
• tradycyjne krajobrazy rolniczo-leśne w Japonii, gdzie pola ryżowe sąsiadują z zadrzewionymi stokami górskimi,
• systemy upraw na stokach wulkanicznych na wyspach Pacyfiku, obejmujące wiele gatunków roślin użytkowych.

W każdym z tych miejsc wysoka różnorodność biologiczna łączy się z wielowiekową obecnością człowieka i jego działalnością gospodarczą, ale na umiarkowanym poziomie intensywności.

Co to oznacza dla dzisiejszej ochrony przyrody

Badania związane z okresem dżumy stawiają w nowym świetle popularne dziś pomysły na odchodzenie od użytkowania gruntów, w tym różne formy „powrotu do dzikości”. W niektórych warunkach przyrodniczych taka strategia ma sens, szczególnie tam, gdzie chodzi o odtworzenie zniszczonych lasów lub mokradeł. W krajobrazach, które przez stulecia kształtowało rolnictwo niskiej intensywności, efekt może być zupełnie inny.

Jeżeli z takiego terenu usuwa się tradycyjne wypasy, koszenie i drobne uprawy, a wszystko zarasta zwartym lasem, część gatunków traci swoje miejsce. Znika mozaika, która przez pokolenia podtrzymywała bogatą sieć zależności między roślinami, owadami i innymi organizmami.

Widzenie krajobrazu jedynie jako „dzikiej przyrody” albo „obszaru rolniczego” bywa zbyt uproszczone. Często najcenniejszy przyrodniczo teren to coś pomiędzy tymi skrajnościami.

Powrót do mądrej tradycji

Interpretacja wyników badań nad skutkami czarnej śmierci prowadzi do wniosku, że warto wspierać tradycyjne, mniej intensywne formy gospodarowania. Chodzi m.in. o:

• utrzymanie łąk kośnych koszonych raz lub dwa razy w sezonie,
• ekstensywny wypas bydła i owiec na rozległych pastwiskach,
• zachowanie miedz, zakrzaczeń, pojedynczych drzew i pasów zadrzewień,
• różnicowanie upraw zamiast rozległych monokultur.

Tego typu praktyki nie tylko wspierają rośliny i owady, ale też zachowują lokalne tradycje, wiedzę i krajobraz, z którym mieszkańcy są emocjonalnie związani. To istotne, bo od akceptacji społecznej zależy, czy jakiekolwiek rozwiązania ochronne przetrwają dłużej niż jeden program dotacyjny.

Czego uczą nas dawne epidemie

Historia czarnej śmierci pokazuje, że relacje między człowiekiem a przyrodą są bardziej złożone, niż sugeruje prosty obraz „szkodnika cywilizacji”. Masowe wyludnienie średniowiecznej Europy nie przyniosło przyrodzie oddechu, lecz długotrwały spadek liczby gatunków roślin. Dla wielu z nich kluczowa okazała się nie absolutna „dzikość”, lecz zróżnicowana działalność człowieka.

Dla współczesnych decydentów w ochronie przyrody to cenna lekcja. Zamiast automatycznie wycofywać wszelką działalność z obszarów cennych przyrodniczo, warto pytać, jaka forma użytkowania terenu tworzy najbogatszy mozaikowy krajobraz. W części miejsc będzie to rzeczywiście pozostawienie natury samej sobie, w innych – wsparcie dla rolnictwa, które nie ściga się na wydajność, lecz żyje w rytmie z otoczeniem.

Rozumienie takich historycznych przykładów pomaga lepiej oceniać skutki dzisiejszych decyzji: od kształtu dopłat dla rolników, przez planowanie nowych parków krajobrazowych, po sposób prowadzenia lasów. W tle pozostaje jedno proste pytanie: jak gospodarować, żeby człowiek nie był wrogiem przyrody, lecz jej sprzymierzeńcem – tak jak w wielu okresach przeszłości.