Craby „mielą” plastik na pył. Naukowcy ostrzegają: to może trafić na nasz talerz

Wyobraź sobie maleńkie kraby żyjące w korzeniach mangrowów — drzew rosnących tam, gdzie ląd spotyka morze. Te niewielkie skorupiaki, znane jako kraby skrzypce, od lat zamieszkują jedne z najbardziej zanieczyszczonych ekosystemów na świecie. Teraz naukowcy odkryli coś niepokojącego: te kraby nie tylko połykają plastik, ale dosłownie „mielą" go w swoich organizmach, przekształcając większe cząstki w jeszcze drobniejszy, bardziej niebezpieczny pył.

Nowe badania z Kolumbii pokazują, że niewielkie kraby żyjące w zanieczyszczonych mangrowcach dosłownie przerabiają plastik na jeszcze drobniejszy, groźniejszy pył.

Ten plastikowy pył nie zostaje w mule. Naukowcy wskazują, że może szybko przedostać się do organizmów ryb, krewetek i innych owoców morza, które później lądują w sklepach i restauracjach. To kolejny sygnał, że problem plastiku w oceanach nie kończy się na widocznych gołym okiem butelkach dryfujących przy plaży.

Kraby z kolumbijskich mangrowców wplątane w plastikowy chaos

Główną sceną badań był zatokowy rejon Urabá w Kolumbii. To obszar porośnięty mangrowcami, czyli drzewami rosnącymi na pograniczu lądu i morza. Do tego miejsca spływają ogromne ilości odpadów, zwłaszcza plastikowych. Lokalne mangrowce uchodzą za jedne z najbardziej zaśmieconych na świecie.

Wśród korzeni drzew żyją setki małych krabów, znanych potocznie jako kraby skrzypce. Dla naukowców stały się idealnym „modelem”, by sprawdzić, co dzieje się z plastikiem, który na stałe wsiąkł w nadmorski ekosystem.

Badacze zaobserwowali, że kraby nie tylko połykają mikroplastik, ale w ich organizmach dochodzi do mechanicznego rozdrabniania cząstek do rozmiarów nanoplastiku.

To różnica jakościowa, a nie tylko ilościowa. Mikroplastik ma mniej niż 5 mm, natomiast nanoplastik jest już tak mały, że może przechodzić przez błony komórkowe i wnikać do tkanek, w których do tej pory rzadko notowano obecność plastiku.

Eksperyment: 66 dni z fluorescencyjnym plastikiem

Zespół badawczy z Universidad de Antioquia, University of Exeter i instytutu CEMarin przygotował dość prosty, ale wymowny eksperyment. W mangrowcach wyznaczono pięć kwadratowych działek o powierzchni jednego metra kwadratowego.

Przez 66 dni spryskiwano te małe „poletka” kulkami z tworzywa sztucznego – były to maleńkie fluorescencyjne mikrokulki z polietylenu w dwóch kolorach. Dzięki temu łatwiej było później prześledzić ich drogę w osadzie i w ciałach zwierząt.

• Powierzchnia pojedynczej działki: 1 m²
• Czas trwania eksperymentu: 66 dni
• Gatunek kraba: Minuca vocator (krab skrzypce)
• Liczba przebadanych osobników: 95

Po zakończeniu okresu ekspozycji naukowcy pobrali próbki osadu oraz złapali 95 krabów, by szczegółowo przeanalizować zawartość ich przewodu pokarmowego i kluczowych narządów.

Organizm kraba jak biologiczny młynek do plastiku

Wyniki zaskoczyły nawet badaczy. W każdym krabie znajdowano średnio kilkadziesiąt cząstek plastikowych mikrokulek. Co istotne, ich stężenie w ciałach zwierząt było około 13 razy wyższe niż w otaczającym je mule.

Największe nagromadzenie plastiku notowano w trzech miejscach:

Analiza wykazała, że mniej więcej 15% połkniętych przez kraby cząstek uległo dalszemu rozdrobnieniu do rozmiarów nanoplastiku. Proces ten był częściej widoczny u samic, co sugeruje, że płeć może wpływać na sposób rozdrabniania i metabolizowania obcych cząstek.

Układ pokarmowy krabów, w połączeniu z bakteriami bytującymi w ich jelitach, zachowuje się jak miniaturowy zakład przetwarzania plastiku – tylko że w stronę coraz drobniejszych i trudniej uchwytnych form.

Na drodze od pyska do jelita plastik przechodzi przez silne szczęki, żołądek o strukturze przypominającej tarkę oraz mikroflorę bakteryjną. To wszystko razem działa jak młynek, który kruszy cząstki na drobny pył. Po mniej więcej dwóch tygodniach rozdrobniony plastik wraca z krabem do środowiska wraz z odchodami, już w bardziej niebezpiecznej formie nanocząstek.

Od mangrowców do owoców morza na naszym talerzu

Dlaczego ten proces wzbudza taki niepokój? Nanoplastik, w przeciwieństwie do większych fragmentów, jest w stanie łatwo przekraczać bariery biologiczne. Może przenikać do tkanek krabów, a potem do organizmów ich drapieżników – ryb, ptaków czy innych morskich zwierząt.

Mangrowce pełnią funkcję „żłobka” dla wielu gatunków ryb i skorupiaków. To tam dorastają młode osobniki, które z czasem trafiają na otwarte wody, a w pewnym momencie także do sieci rybackich. Jeśli w tym wczesnym okresie życia mają kontakt z nanoplastikiem, istnieje wysokie ryzyko, że cząstki trwale pozostaną w ich organizmach.

Organizacje zajmujące się ochroną przyrody szacują, że statystyczna osoba dorosła może zjadać tygodniowo nawet około 5 gramów plastiku – mniej więcej tyle, ile waży karta kredytowa. Jednym z głównych źródeł są właśnie produkty pochodzenia morskiego.

Jak plastik przedostaje się do łańcucha pokarmowego

Co to oznacza dla zdrowia człowieka

Naukowcy nie mają jeszcze pełnego obrazu skutków zdrowotnych ciągłego wchłaniania mikro- i nanoplastiku, ale lista potencjalnych zagrożeń jest coraz dłuższa. Cząstki mogą przenosić na swojej powierzchni metale ciężkie i inne toksyczne związki. Zawierają też dodatki chemiczne, takie jak stabilizatory czy plastyfikatory.

Laboratoryjne badania na modelach komórkowych sugerują, że nanoplastik może:

• powodować stan zapalny w tkankach,
• zaburzać działanie komórek odpornościowych,
• wpływać na pracę hormonów,
• uszkadzać komórki jelita i innych narządów.

Wciąż nie wiadomo, jaka dawka plastiku w diecie jest dla człowieka realnie niebezpieczna, ale nowe dane z Kolumbii pokazują, że proces jego rozdrabniania nie zatrzymuje się na falowaniu i promieniowaniu słonecznym. Do tego „przemiału” dołączają żywe organizmy, które z jednej strony próbują funkcjonować w środowisku pełnym śmieci, a z drugiej – nieświadomie wzmacniają wnikanie plastiku w kolejne poziomy łańcucha pokarmowego.

Czy da się zjeść rybę bez plastiku?

Dla konsumenta w Polsce czy Europie ta historia brzmi odlegle, ale mechanizm jest uniwersalny. W Bałtyku i innych morzach sytuacja przebiega podobnie: plastik trafia do wód przybrzeżnych, potem do osadów, aż w końcu do organizmów filtrujących muł i wodę.

Nie sposób dziś całkowicie uniknąć plastiku w jedzeniu, ale da się ograniczać ryzyko. Największy wpływ ma zmniejszanie ilości śmieci trafiających do środowiska. W praktyce znaczenie mają zarówno decyzje rządów i przemysłu (systemy kaucyjne, ograniczenia jednorazówek, lepsza gospodarka odpadami), jak i indywidualne wybory.

Z punktu widzenia zwykłego konsumenta warto między innymi:

• ograniczać kupowanie produktów pakowanych w wiele warstw plastiku,
• wybierać ryby i owoce morza z rejonów, gdzie prowadzi się monitoring zanieczyszczeń,
• pilnować właściwej segregacji domowych odpadów, zwłaszcza jednorazowych opakowań,
• unikać spalania śmieci w domowych piecach czy na działkach – to inny, ale równie groźny kanał emisji toksyn.

Coraz częściej mówi się też o konieczności projektowania tworzyw w taki sposób, by łatwiej ulegały rozkładowi lub mogły być realnie odzyskiwane w obiegu zamkniętym. Bez zmiany podejścia u źródła – czyli tam, gdzie plastik powstaje – kraby z kolumbijskich mangrowców będą tylko jednym z wielu przykładów organizmów, które muszą radzić sobie z efektem naszych decyzji.

Warto przy tym pamiętać, że mikro- i nanoplastik to nie wyłącznie problem mórz i oceanów. Cząstki z powietrza opadają na gleby rolnicze, przedostają się do wód pitnych, a nawet unoszą się w atmosferze na duże odległości. To oznacza, że plastikowy pył z czasem może stać się tak samo „wszechobecny” jak kurz domowy. Różnica polega na tym, że organizmy – w tym nasze – nie są do niego ewolucyjnie przygotowane.