Naukowcy: rak przerzuca się głównie nocą. Co to zmienia dla chorych?

Najnowsze badania sugerują, że komórki nowotworowe nie atakują organizmu równomiernie przez całą dobę, lecz szczególnie aktywizują się w nocy.

To nieintuicyjne spostrzeżenie może zupełnie zmienić sposób planowania terapii onkologicznych – od godzin pobierania krwi, po porę podawania chemioterapii i nowych leków celowanych.

Rak nie śpi, kiedy organizm odpoczywa

Wyobraźmy sobie typowy wieczór: około 23.00 serce zwalnia, mięśnie się rozluźniają, ciało przechodzi w tryb regeneracji. Dla większości komórek to czas porządków i naprawy uszkodzeń. Dla komórek rakowych – wręcz przeciwnie. To moment, kiedy łatwiej odrywają się od guza pierwotnego i wyruszają na wędrówkę po organizmie.

Do takich wniosków doszli badacze z zespołu ze Szwajcarii, analizując aktywność nowotworów w różnych porach doby. Zauważyli, że komórki nowotworowe nie respektują naszego dobowego rytmu tak jak zdrowe tkanki. Wydają się wykorzystywać porę nocną, gdy organizm zwalnia obroty, a układ odpornościowy funkcjonuje nieco inaczej niż w ciągu dnia.

Badania sugerują, że noc może być „ulubionym” czasem przerzutów – chwila, gdy rak chętniej rozsiewa się po organizmie.

Co dokładnie zaobserwowali naukowcy?

Uczeni porównywali próbki krwi i tkanek pobierane od pacjentów o różnych porach dnia. Kluczowe pytanie brzmiało: kiedy we krwi pojawia się najwięcej komórek rakowych zdolnych do tworzenia przerzutów?

Okazało się, że:

• w nocnych godzinach we krwi krążyło zdecydowanie więcej komórek nowotworowych niż w ciągu dnia,
• te „nocne” komórki częściej miały cechy komórek przerzutowych – łatwiej przyczepiały się do nowych narządów i zaczynały tam rosnąć,
• poziom niektórych hormonów i białek odpornościowych zmieniał się tak, że rak miał ułatwione zadanie.

To wszystko wskazuje, że dla guzów zgrywanie się z naszym zegarem biologicznym wcale nie jest korzystne. Lepiej im ruszyć do ataku wtedy, gdy organizm po prostu jest zajęty odpoczynkiem i „zaniża czujność”.

Dlaczego noc sprzyja przerzutom?

Nauka dopiero zaczyna rozumieć, co dzieje się w nocy u osób z nowotworem. Badacze wiążą większą aktywność raka po zmroku z kilkoma czynnikami fizjologicznymi:

Nie oznacza to, że guz w dzień zamiera. Według badaczy raczej zmienia styl działania: w dzień intensywniej rośnie lokalnie, a w nocy chętniej wysyła kolejne komórki w drogę do odległych narządów.

Jedna zmiana w podejściu, ogromna różnica w terapii?

Najciekawsza część badań nie dotyczy samej biologii raka, ale praktyki leczenia. Uczeni doszli do wniosku, że medycyna w sporej części ignoruje zegar biologiczny pacjentów. Tymczasem leki onkologiczne trafiają zarówno w komórki zdrowe, jak i chore. Jeśli podamy je w momencie, gdy rak jest szczególnie aktywny, a zdrowe tkanki mniej wrażliwe, terapia może zadziałać skuteczniej i z mniejszymi skutkami ubocznymi.

Badacze sugerują, że lekarze powinni zacząć traktować godzinę podania leku jako element strategii, a nie wyłącznie kwestię logistyczną.

Takie podejście ma już swoją nazwę – to chronoterapia, czyli dopasowanie leczenia do rytmu dobowego organizmu. W kardiologii czy przy farmakoterapii nadciśnienia stosuje się ją od lat. W onkologii wciąż raczkuje, choć pierwsze prace pokazywały, że pora podania chemioterapii potrafi zmienić zarówno skuteczność, jak i odczuwane działania niepożądane.

Co można zmienić w praktyce leczenia?

Na podstawie nowych danych naukowcy wskazują kilka możliwych kierunków:

• dostosowanie godzin chemioterapii do typu nowotworu i indywidualnego rytmu snu pacjenta,
• planowanie podań leków celowanych i immunoterapii w porach, gdy komórki rakowe częściej opuszczają guz,
• ustalenie stałych godzin pobierania krwi na markery nowotworowe, tak by wyniki można było porównywać między sobą,
• uwzględnienie jakości snu i pracy zmianowej jako czynników wpływających na przebieg choroby.

To wszystko wymagałoby przeorganizowania pracy części oddziałów onkologicznych. Oznacza też konieczność nowych badań klinicznych: nie wystarczy stwierdzenie, że rak nocą zachowuje się inaczej. Trzeba jeszcze sprawdzić, czy realne przesunięcie godzin leczenia poprawia przeżycia pacjentów.

Czy brak snu przyspiesza rozwój raka?

Gdy pojawia się informacja o nocnej aktywności nowotworu, wielu pacjentów natychmiast zadaje jedno pytanie: co z bezsennością, nocnymi dyżurami, pracą zmianową? Nauka nie ma tutaj prostych odpowiedzi, ale istnieją przesłanki, że długotrwałe zaburzenia snu i chroniczne niedosypianie mogą zwiększać ryzyko niektórych nowotworów.

Zaburzony rytm dobowy rozregulowuje wydzielanie hormonów, m.in. melatoniny, i zmienia sposób działania układu odpornościowego. To właśnie te mechanizmy badacze wiążą z nocną aktywnością przerzutową. Nie chodzi więc o pojedynczą nieprzespaną noc, lecz o miesiące czy lata rozchwiania zegara biologicznego.

Regularny, w miarę stały sen wydaje się jednym z prostszych sposobów wspierania organizmu w walce z chorobą nowotworową.

Co ta wiedza oznacza dla pacjentów dzisiaj?

Nowe dane nie sprawiają, że dotychczasowe terapie nagle tracą sens. Raczej odsłaniają dodatkową warstwę, którą medycyna może wykorzystać w kolejnych latach. Pacjent nie musi samodzielnie przestawiać godzin przyjmowania leków – takie decyzje powinien podejmować lekarz na podstawie mocnych dowodów, nie pojedynczych doniesień.

Warto natomiast poruszyć kilka tematów podczas wizyty w poradni onkologicznej:

• czy w danym typie raka istnieją już zalecenia związane z porą dnia,
• czy przy danych lekach ma znaczenie, kiedy dokładnie je przyjmujemy,
• jak zadbać o możliwie regularny sen w trakcie terapii,
• czy zaburzenia rytmu dobowego (np. praca zmianowa) wymagają dodatkowej kontroli.

Można też spodziewać się, że w przyszłości formularze medyczne zaczną uwzględniać pytania o godziny snu, a w opisach badań klinicznych pojawi się informacja, kiedy dokładnie podawano leki czy pobierano materiał do analizy.

Dlaczego godzina pobrania krwi ma znaczenie?

Nowotwory to nie tylko guz widoczny w badaniu obrazowym. To także krążące po organizmie komórki, fragmenty DNA czy białka, które można wychwycić w badaniu krwi. Jeśli ich ilość zmienia się mocno w ciągu doby, wyniki dwóch badań wykonanych o różnych porach mogą wyglądać zupełnie inaczej, choć stan guza praktycznie się nie zmienił.

Z perspektywy pacjenta oznacza to jedną prostą zasadę: dobrze jest, aby kolejne badania kontrolne odbywały się mniej więcej o tej samej porze. Ułatwia to lekarzowi ocenę, czy leczenie działa, czy choroba przyspiesza, czy też wahania wyników wynikają z naturalnego rytmu dobowego.

W miarę jak laboratoria zaczną uwzględniać informacje o godzinie pobrania materiału, możliwe będzie też tworzenie nowych norm i zakresów referencyjnych, osobnych dla różnych pór dnia.

Nowy kierunek w onkologii: leczenie zsynchronizowane z zegarem biologicznym

Wszystko wskazuje, że w najbliższych latach coraz więcej ośrodków będzie interesować się tym, kiedy rak jest najbardziej wrażliwy na konkretne leki. Można wyobrazić sobie przyszłość, w której plan leczenia zawiera nie tylko dawkę i rodzaj terapii, ale też precyzyjną godzinę podania – dobraną indywidualnie na podstawie rytmu snu, pracy i aktywności pacjenta.

Dla chorych może to oznaczać mniej skutków ubocznych, krótszy czas spędzany w szpitalu i większą szansę, że każda kroplówka, każdy zastrzyk czy tabletka trafi w najbardziej wrażliwy moment komórek rakowych. A dla lekarzy – zupełnie nowy obszar, w którym trzeba będzie łączyć wiedzę z onkologii, endokrynologii, immunologii i nauki o śnie.