El jilguero europeo Ave Roku 2026. Dlaczego ten kolorowy śpiewak stał się symbolem walki o zielone pola i miasta?

Niepozorny ptak z czerwonym „maską” na głowie nagle trafia na afisze kampanii ekologicznych i do języka polityków.

El jilguero europeo, czyli szczygieł zwyczajny, właśnie został ogłoszony „Ave del Año 2026” przez hiszpańską organizację SEO/BirdLife. Za tą z pozoru symboliczną decyzją kryje się bardzo konkretne przesłanie: bez zmian w rolnictwie i planowaniu miast nawet pospolite dziś gatunki mogą zacząć znikać szybciej, niż się spodziewamy.

Rekordowe głosowanie i nowy ambasador przyrody

SEO/BirdLife od 1988 roku co roku wybiera „Ptaka Roku” w Hiszpanii, żeby skupić uwagę opinii publicznej na kondycji ptaków i ich siedlisk. W edycji 2026 padł rekord frekwencji – oddano łącznie 11 515 głosów w otwartym, internetowym plebiscycie.

W finale spotkały się trzy gatunki: el jilguero europeo (szczygieł), alondra común (skowronek polny) oraz cormorán moñudo (kormoran czubaty). Wynik okazał się jednoznaczny.

El jilguero europeo zdobył 6 519 głosów, czyli 56,61% wszystkich – ponad połowę uczestników plebiscytu wskazała właśnie jego jako symbol walki o „żywe pola i zielone miasta”.

Kormoran czubaty zebrał 2 524 głosy (21,92%), a skowronek polny 2 472 głosy (21,47%). Tak wyraźna przewaga pokazuje, że mieszkańcy Hiszpanii czują silną więź z najbardziej znanymi, „zwykłymi” ptakami spotykanymi tuż za oknem.

Kolorowy śpiewak, którego każdy zna z widzenia

Szczygieł (Carduelis carduelis) to jeden z najbardziej rozpoznawalnych ptaków Europy. Ma czerwone „lusterko” na twarzy, czarne skrzydła z intensywną żółtą przepaską i brązowy grzbiet. Do tego dochodzi charakterystyczny, bogaty śpiew, dzięki któremu od wieków fascynuje ludzi.

W Hiszpanii gatunek ten występuje niemal wszędzie – od Półwyspu Iberyjskiego po Baleary i Wyspy Kanaryjskie. Szacuje się, że krajowa populacja liczy około 14–15 milionów osobników. W europejskiej Czerwonej Liście Ptaków ma status „najmniejszej troski” (Least Concern).

Duża liczebność nie oznacza automatycznie bezpieczeństwa. Organizacje przyrodnicze ostrzegają, że przy obecnym modelu rolnictwa i chemizacji pól nawet pospolite gatunki mogą zanikać po cichu.

Dlaczego SEO/BirdLife wybrało właśnie gatunek „niezagrożony”?

Dotychczas w kampanii „Ave del Año” dominowały ptaki już wyraźnie zanikające lub związane z wyjątkowo cennymi siedliskami. Tegoroczny wybór idzie trochę pod prąd: szczygieł ma być „twarzą” szerszego problemu – kryzysu przyrody na terenach rolniczych oraz w coraz bardziej uszczelnionych, betonowych miastach.

To ptak, którego widujemy na co dzień, więc jego ewentualny spadek liczebności społeczeństwo natychmiast zauważy. Taki „barometr” przyrody działa mocniej na wyobraźnię niż dane z raportów naukowych.

Niewidoczne zagrożenia: od klatek po pestycydy

Choć szczygieł oficjalnie nie figuruje na liście gatunków zagrożonych, mierzy się z całkiem konkretnymi ryzykami. SEO/BirdLife wskazuje przede wszystkim dwa czynniki: nielegalne odłowy oraz intensywną chemię w rolnictwie.

• nielegalne chwytanie ptaków na handel i do trzymania w klatkach,
• masowe stosowanie pestycydów i herbicydów w uprawach,
• ubogie, monokulturowe krajobrazy rolne,
• koszenie trawników i poboczy „na krótko” w miastach,
• utratę przestrzeni z dziką roślinnością nasienną.

Każdy z tych elementów z osobna wygląda niegroźnie. Razem tworzą gęstą sieć presji, która zmniejsza dostępność pożywienia, miejsc lęgowych i schronień. Ptaki nasienne, takie jak szczygieł, szczególnie mocno odczuwają zanik dzikich chwastów i przenawożonych, „wypalonych” pól.

Ptak, który łączy rolnika z mieszkańcem blokowiska

Jedną z przyczyn zwycięstwa szczygła w plebiscycie jest jego zdolność do łączenia dwóch bardzo różnych przestrzeni: wsi i miasta. W Hiszpanii to gatunek obecny zarówno w mozaice pól uprawnych, jak i na skwerach, w parkach, na obrzeżach osiedli.

Szczygieł stał się idealnym „pomostem” między debatą o przyszłości rolnictwa a dyskusją o zieleni w miastach – obu tych tematów nie da się już dłużej traktować osobno.

SEO/BirdLife zapowiada, że pod hasłem Ave del Año 2026 będzie prowadzić intensywną kampanię komunikacyjną i edukacyjną, adresowaną zarówno do rolników, jak i samorządów miejskich. Celem jest rozszerzenie formalnej ochrony gatunku – dziś chronią go wprost tylko dwa regiony: Aragón i La Rioja – oraz utrzymanie siedlisk, na których opiera się jego cykl życiowy.

Rolnictwo z przyrodą zamiast przeciwko niej

Ważnym elementem kampanii są trwające już projekty SEO/BirdLife, takie jak „Agroestepas Ibéricas” i model „Campos Vivos”. To inicjatywy skierowane do rolników uprawiających m.in. oliwki, zboża, winorośl, a także orzechy laskowe czy kasztany.

Organizacja proponuje konkretne rozwiązania, które pozwalają zwiększyć różnorodność biologiczną w gospodarstwach, a jednocześnie podniosą wartość rynkową produktów. Chodzi m.in. o utrzymywanie miedz, zadrzewień śródpolnych, pasów z dziką roślinnością czy ograniczanie chemicznych środków ochrony roślin.

SEO/BirdLife podkreśla, że „produkcja z bioróżnorodnością” nie musi oznaczać strat finansowych. Przeciwnie – daje produktom dodatkową wartość, rośnie też ich atrakcyjność dla konsumentów szukających żywności powstającej bez nadmiernej presji na środowisko.

Zielone miasta: mniej kosiarek, więcej kwiatów

Kampania na rzecz szczygła obejmuje również obszary miejskie. To właśnie tutaj wiele osób po raz pierwszy słyszy i widzi ten gatunek. SEO/BirdLife wskazuje kilka prostych zasad dla samorządów i zarządców zieleni, które poprawiają sytuację ptaków, nie generując ogromnych kosztów:

• rzadsze koszenie trawników i pasów przydrożnych,
• tworzenie „łąk kwietnych” z mieszanki rodzimych gatunków,
• wykorzystywanie nieużytków i pustych działek jako mikrosiedlisk,
• rezygnacja z intensywnego, czysto „estetycznego” przycinania krzewów.

Dla szczygła każde miasto może stać się mozaiką miniaturowych siedlisk: pas dzikich kwiatów przy przystanku, niekoszona skarpa, zadrzewiony skwer między blokami.

Takie decyzje wpływają nie tylko na ptaki. Większa ilość zieleni i kwitnących roślin łagodzi skutki upałów, poprawia retencję wody i jakość powietrza, a także obniża stres mieszkańców. Zielone miasto staje się bardziej odporne na kryzysy klimatyczne.

Spór o pestycydy i przyszłość europejskiej polityki

W tle kampanii „Ave del Año 2026” toczy się gorąca dyskusja na poziomie Unii Europejskiej. Komisja Europejska rozważa ograniczenie lub wycofanie części przepisów wynikających z unijnej strategii „Od pola do stołu”, będącej częścią European Green Deal.

Chodzi m.in. o cele dotyczące redukcji „niebezpiecznych pestycydów”, zakazu ich stosowania w strefach wrażliwych oraz promocji rolnictwa ekologicznego, rotacji upraw, metod biologicznych i rolnictwa regeneratywnego. SEO/BirdLife ostrzega, że cofnięcie tych działań uderzy bezpośrednio w takie gatunki jak szczygieł – żyjące na granicy pól, sadów i łąk.

Organizacja zamierza wykorzystać popularność kampanii wokół szczygła, aby przypomnieć unijnym decydentom, że rezygnacja z ograniczania chemii w rolnictwie może szybko przełożyć się na kolejne „ciche wiosny”, z mniejszą liczbą śpiewających ptaków.

Co z tego wynika dla Polski i dla zwykłego spacerowicza?

Choć kampania Ave del Año dotyczy Hiszpanii, jej przesłanie łatwo przełożyć na polskie realia. Szczygieł należy do najbardziej rozpoznawalnych ptaków również nad Wisłą – często żeruje na nasionach ostów, łopianów czy słoneczników w karmnikach. Problemy, o których mówią hiszpańscy ornitolodzy, w dużej mierze pokrywają się z tym, co obserwują polscy badacze: zanik miedz, intensywna chemizacja upraw, monokultury, „sterylnie” koszone miasta.

Przeciętny mieszkaniec miasta ma większy wpływ na los takich gatunków, niż się powszechnie uważa. Z pozoru drobne decyzje – jak wybór roślin w ogródku, sposób koszenia trawnika, dokarmianie ptaków nasionami, pozostawianie części ogrodu „nieuporządkowanej” – składają się na sieć mikrooaz, z których korzystają szczygły i dziesiątki innych gatunków.

Można wyobrazić sobie dwa scenariusze tej samej okolicy. W pierwszym wszystkie pobocza, skwery i ogródki przyblokowe są równo przycięte, trawa krótka jak dywan, krzewy formowane w bryły, a chwasty wyrywane natychmiast. W drugim część przestrzeni zostaje przeznaczona na dzikie zakątki: niekoszone pasy, łąki kwietne, nasadzenia rodzimych krzewów z owocami. W pierwszej okolicy śpiew szczygła pojawia się coraz rzadziej. W drugiej – ptaki mają co jeść i gdzie odpocząć, więc ludzie częściej słyszą ich głos, czasem nawet o świcie przy otwartym oknie.

Z perspektywy strategii ochrony przyrody szczygieł pełni dziś rolę „testera” jakości naszej codziennej przestrzeni. Jeżeli ptaki, które dotąd świetnie sobie radziły w krajobrazie rolniczym i miejskim, zaczynają wymagać tak intensywnej kampanii, to sygnał, że model gospodarowania przestrzenią doszedł do granic wytrzymałości ekosystemów. Utrzymanie śpiewu szczygła nad polami i parkami staje się więc nie tylko kwestią ochrony jednego gatunku, ale papierkiem lakmusowym tego, jak będziemy żyć i produkować żywność w nadchodzących dekadach.